Novaciano aŭ latine: Novatianus (greke: Νοβατιανός, ĉ. 205 – ĉ. 258) estis akademiulo, sacerdoto, kaj teologo. Li estas konsiderata de la Katolika Eklezio kiel kontraŭpapo inter 251 kaj 258. Kelkaj grekaj mencias lian nomon kiel Novatus, kiu estis afrika presbitero.
Li estis konata teologo kaj verkisto, la unua romia teologo kiu uzis la latinan lingvon, en tempo kiam estis multe da debato pri kiel trakti kristanojn kiuj estis malproksimiĝintaj de la fido kaj deziris reveni, kaj pri la temo de pentofarado.
Konsekrita kiel papo de tri episkopoj en 251, li adoptis pli rigoran pozicion ol la establita Papo Kornelio. Novaciano baldaŭ poste estis ekskomunikita: la skisma eklezio, kiun li establis, daŭris dum pluraj jarcentoj.
Vivo
Malmultaj detaloj estas konataj pri lia vivo. Li estis klera viro kaj estis trejnita en literatura verkado.
Papo Kornelio, en letero al Fabio, episkopo de Antioĥio (203-253), deklaris, ke katekumeno nomata Novaciano estis posedita de Satano dum longa periodo. "Profunda kaj persista melankolio fiksiĝis sur lia menso, kaj la kristanoj, kiuj konis lin, diris, ke malbona spirito ekposedis lin, kaj ke se li konfesus Kriston, la malbona spirito elirus el li, do, kun espero resaniĝi, li akceptis la kristanismon."
Ekzorcistoj lin atentigis, sed li falis en malsanon, de kiu oni atendis baldaŭan morton, tial oni baptis lin per surverŝo dum li kuŝis sur sia lito. La ceteraj ritoj ne estis plenumitaj post lia resaniĝo, nek li estis konfirmita de la episkopo. "Kiel do li povas ricevi la Sanktan Spiriton?" demandis Kornelio.
Pro lia profunda erudicio, Kornelio sarkasme difinis lin kiel "tiun kreinton de dogmoj, tiun ĉampionon de la eklezia kulturo", sed lia elokventeco impresis Sanktan Ciprianon de Kartago kaj Papo Fabiano faris lin sacerdoto malgraŭ la protestoj de la sacerdotaro, ĉar iu, kiu estis nur baptita kaj ne estis konfirmita, ne povus fariĝi sacerdoto.
La historio rakontita de Eŭlogio (545-608), episkopo de Aleksandrio (580-608), ke Novaciano estis arkidiakono de Romo konsekrita kiel sacerdoto de la papo por malhelpi lian sukceson en la papeco, estas kontraŭdirita de Kornelio kaj baziĝas sur pli posta stato de aferoj, en kiu romiaj diakonoj estis ŝtatestroj prefere ol nereligiaj ministroj.
Novaciano fariĝis ĉefa presbitero de la Roma Eklezio, kaj unu el la plej famaj figuroj de la Eklezio de la 3-a jarcento. Sankta Cipriano de Kartago poste akuzis Novacianon pri frapado de sia graveda edzino en la ventro kaj kaŭzado de aborto.
Decia persekutado
La 20-an de januaro 250, dum la Decia persekutado, Papo Fabiano estis martirigita kaj la persekutado estis tiel furioza, ke montriĝis neeble elekti posteulon, kaj la papa seĝo restis vaka dum jaro. Dum ĉi tiu periodo la eklezion regis pluraj pastroj, inkluzive de Novaciano.
En letero la sekvan jaron, Kornelio parolas pri sia rivalo, kies malkuraĝo kaj amo al sia propra vivo igis lin nei al la persekutantoj, ke li estas sacerdoto kaj rifuzi la konsolon al siaj fratoj en danĝero. La diakonoj instigis lin eliri el sia kaŝejo, sed li diris al ili, ke li enamiĝis al alia filozofio kaj tial ne plu volis esti sacerdoto.
La anonima verko "Ad Novatianum" deklaras, ke Novaciano, "dum li estis en la sola domo, tio estas en la Eklezio de Kristo, priploris la pekojn de siaj najbaroj kvazaŭ ili estus siaj propraj, portis la ŝarĝojn de la fratoj, kiel admonas la Apostolo, kaj fortigis per konsolo la defalintojn de la ĉiela kredo".
Novaciano skribis du leterojn dum la persekutado nome de la romia pastraro al Sankta Cipriano. Ĉi tiuj leteroj rigardas la demandon pri tiuj, kiuj defalis de la kredo, kaj la postulojn de la kartaganoj, por ke ili ĉiuj estu ricevitaj reen en la eklezion sen pentofaro. La romia sacerdotaro konsentis kun Cipriano, ke la demando devis esti traktata kun modereco kaj ekvilibro de koncilio kiel eble plej frue, post la elekto de nova episkopo.
Ĉiukaze, ili asertis, ke ili devis konservi la justan eklezian disciplinon, kiu karakterizis la romian eklezion ekde la tempo de Sankta Paŭlo, sen esti kruelaj al tiuj, kiuj pentas. Ĉi tiuj leteroj uzas fortajn esprimojn, sed montras, ke la romia sacerdotaro ne kredis, ke la reakcepto de eks-kristanoj al la komunio estas tute neebla.
Novaciano malkonsentis kun ĉi tiu vidpunkto kaj kredis, ke repacigi tiujn, kiuj eks-kristanis, kompromitus la integrecon de la Eklezio. Argumentante, ke idolkulto estas nepardonebla peko kaj ke la eklezio ne rajtas reakcepti eks-kristanajn membrojn al la komunio, Novaciano argumentis, ke la eklezio povas akcepti la pentanton al dumviva pentofaro, sed nur Dio povas doni pardonon. Tia pozicio ne estis tute nova, ĉar Tertuliano kritikis la enkondukon de pardonoj pro adulto fare de Papo Kaliksto la 1-a.
Eĉ Sankta Hipolito emis al severeco, kaj leĝoj estis promulgataj en multaj lokoj kaj diversaj tempoj por puni determinitajn pekulojn per ekskomuniko finiĝanta je la horo de morto aŭ eĉ rifuzante al ili komunion je la horo de morto.
Laŭ Cipriano, la graveco de ĉi tiu pozicio ne kuŝis en ĝia krueleco aŭ maljusteco, sed en la neo de la povo de la eklezio en tiaj kazoj doni absolvon.
Cipriano (Letero LXXV) agnoskis, ke Novaciano konfirmis la baptodemandon: "Ĉu vi kredas je la pardono de pekoj kaj je la vivo eterna, per la Sankta Eklezio?" Tamen, ĉar Novaciano rifuzis rekoni Kornelion kiel la rajtan posteulon al la trono de Petro, Cipriano argumentis, ke Novaciano estis skismulo, kaj por Cipriano, kiu devis batali kontraŭ kompareble malsevera grupo en Kartago, skismuloj, kiuj kompromitis la unuecon de la Eklezio, estis pli malbonaj ol la apostatoj.
Papa kandidateco kaj ekskomuniko
En marto 251, post la morto de imperiestro Decio, la persekutado komencis malpliiĝi kaj la roma komunumo kaptis la okazon por nomumi posteulon por Fabiano.
Kvankam Novaciano estis la plej elstara teologo en Romo, kaj partoprenis en la administrado de la Eklezio post la morto de Fabiano, la modera romia aristokrato Kornelio estis elektita. Tiuj, kiuj subtenis pli rigoran pozicion, konsekris Novacianon kiel episkopon kaj rifuzis rekoni Kornelion kiel Episkopon de Romo.
Kaj Kornelio kaj Novaciano sendis mesaĝistojn al la eklezioj por anonci siajn elektojn kaj serĉi subtenon. La korespondado de Sankta Cipriano rakontas pri preciza enketo farita ĉe la fino de la Koncilio de Kartago (251), kiu rezultigis la subtenon de la tuta afrika episkoparo por Kornelio.
Eĉ Sankta Dionizo de Aleksandrio (205-264) subtenis Kornelion kaj per ĉi tiu influa subteno, li baldaŭ firmigis sian pozicion. Tamen, dum iom da tempo la eklezio estis dividita inter la du konkurantaj papoj. Sankta Cipriano skribas, ke Novaciano "transprenis" (Letero LXIX, 8) kaj sendis novajn epistolojn al multaj urboj por instigi ilin akcepti lian elekton.
Kvankam ĉiuj provincoj kaj ĉiuj urboj havis episkopojn de respektinda aĝo, pura kredo kaj pruvita virto, kiuj estis proskribitaj dum la persekutado, Cipriano skribas (Letero LV, 24) ke Novaciano kuraĝis anstataŭigi ilin per novaj episkopoj, kiujn li mem kreis.
Dume, en oktobro 251, Kornelio kunvokis koncilion de 60 episkopoj (verŝajne ĉiuj el Italio kaj la najbaraj teritorioj), en kiu Novaciano estis ekskomunikita. La episkopoj, kiuj ne povis ĉeesti, aldonis siajn subskribojn al la ferma dokumento de la koncilio, kiu estis sendita al Antioĥio kaj ĉiuj aliaj ĉefaj eklezioj. Tamen, Novaciano ankoraŭ trovis subtenantojn inter kristanoj ankoraŭ en malliberejo, kiel ekzemple Maksimo (m. 235), Urbano kaj Nikostrato.
Dionizo kaj Cipriano, tamen, skribis al ili kaj konvinkis ilin subteni Kornelion. Komence de la disputo inter Novaciano kaj Kornelio, ĝi alprenis la formon de simpla demando pri skismo, la argumento de la unuaj leteroj de Cipriano pri Novaciano fokusiĝis pri kiu estis la legitima okupanto de la trono de Sankta Petro.
Post kelkaj monatoj, tio ŝanĝiĝis, kaj Cipriano trovis necese sendi sian libron "De lapsis" kaj leteron LV al Romo, ĉi-lasta estante la unua dokumento kiu parolas pri la "herezo de Novaciano". Pluraj teologoj poste rigardis Novacianon kiel protoprotestanton ("unu el la unuaj protestantoj").
Novaciano mortis en 258, probable dum la persekutoj de Valeriano, en la sama jaro kiel lia kontraŭulo Cipriano.
