Cavalēr

Miranduléś

C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś

Cavalēr
un cavalēr pugiâ su na fója
Dominì: Eukaryota
Rèign: Animalia
Superphylum: Protostomia
Phylum: Arthropoda
Subphylum: Tracheata
Superclâsa: Hexapoda
Clâsa: Insecta
Sòtclâsa: Pterygota
Coorte: Endopterygota
Superórdin: Oligoneoptera
Sesiòn: Panorpoidea
Órdin: Lepidoptera
Sòtórdin: Glossata
Infraórdin: Heteroneura
Divisiòn: Ditrysia
Famija: Bombycidae
Sòtfamija: Bombycynae
Gènàr: Bombyx
Sòrta: Bombyx mori, Linnaeus (1758)

Al cavalēr (nóm sientìfic: Bombyx mori, baco da seta in itagliàṅ) 'l è 'n insèt d'l órdan di Lepidòtar e dla famìja di Bombycidae ch'al fà la séda quànd la s sèra dènt'r a 'l sò fulsèl prima dla mutasiòṅ definitìva da bgòṅ a parpajóla. 'L è uriginàri dl'Àśia sentràla.

Al magna sōl al fój dla piànta dal mór a part al larvi péna nadi ch'i i s nutrìsan di sò but. A s trata d'n insèt ch'al gh'à na fam da lóv e ch'al magna sèmpar dè e nòt, dònca al dvènta grand in présia.

Metamòrfuśi

Durànt la sò vita al gh'à quàtar muti dla pèl, pò 'l sò còrp al dvènta śalàstar e la pèl più tiràda. A cal punt chè al bgòṅ, ch'l è pasâ a èsar lung da i dū mm a i siē/sèt cm, al s „purga“ (butànd ad fóra tut i sò lìquid e la mèrda) e pò, tacànd-'s a 'n stéc, al s anvlùpa dènt'r a 'n fulsèl ad fii ad séda lung da i tarśènt a i nuvsènt métar fat da lò druànd dū giàndli ch'i s càtan da 'l dū bandi dla bóca.

Se la metamòrfuśi la riva in fiṅ in fónd, al bgòṅ al s trasfórma in na parpajóla dòp quìndas dè vgnénd fóra da 'l fulsèl śbuśénd-al e ruinànd-al. Par cal mutìṿ chè i alevadōr i màs'n al criśàlidi prima, lasànd i fulsèi a scar e pò butànd-i in dl'àqua bujènta par dasfàr i misèi 'd fii.

Soquànt fulsèi i vìnan risparmiâ par parmét'r a 'l parpajóli 'd nàs'r e a dar vita acsè a di cavalēr nóṿ. Na fémna l'è in grâd ad far da i quatarsènt a i sincsènt ōṿ, biànc a 'l inìsi e pò négar prima 'd vèrar-'s, ma pò la mōr parchè la n è minga bòna 'd vulàr e gnanc ad magnàr.

In soquànti cultùri la gint la magna 'l criśàlidi tiràdi fóra da i fulsèi.