Μπερκέ

Το Μπερκέ είναι ένα όνομα που χρησιμοποιείται τόσο από τους τουρκικούς λαούς όσο και από τους Μογγόλους. Στα μογγολικά, berke (πρβλ. bärk στα παλαιοτουρκικά) σημαίνει «δύσκολος, σκληρός».

Ο Μπερκέ γεννήθηκε από τον Τζότσι, τον μεγαλύτερο γιο του Τζένγκις Χαν. Δεν υπάρχει σαφής συναίνεση σχετικά με το έτος γέννησης του Μπερκέ. Οι πρεσβευτές των Μαμελούκων που τον επισκέφτηκαν το 663 Έ.Ε. (1264/5 μ.Χ.) τον περιέγραψαν ως 56 ετών. Αυτό του δίνει μία ημερομηνία γέννησής του κάπου μεταξύ 1207 και 1209. Ωστόσο, ο σύγχρονος Πέρσης χρονικογράφος Τζουζτζανί ισχυρίζεται, ότι ο Μπερκέ γεννήθηκε κατά τη διάρκεια της μογγολικής κατάκτησης της Χβαρεσμίας, η οποία έλαβε χώρα μεταξύ 1219 και 1221.

Ο τελευταίος ισχυρισμός χρησιμοποιήθηκε για να υποστηρίξει το επιχείρημα του ιστορικού Ζαν Ρισάρ, ότι η μητέρα του Μπερκέ ήταν η Χαν-Σουλτάν (ή Σουλτάν Χατούν), η αιχμάλωτη κόρη του Μουχαμάντ Β' του Χβαράζμ. Ο γάμος μεταξύ του Τζότσι και της Χαν-Σουλτάν έλαβε χώρα το 1220, γεγονός που επιτρέπει τη γέννηση του Μπέρκε να μην είναι νωρίτερα από το 1221.

Ο Μπερκέ ήταν παρών, μαζί με αρκετούς από τους αδελφούς του, στην ορκωμοσία τού θείου του Ογκεντέι ως Μεγάλου Χαν το 1229.

Το 1236 ο Μπέρκε ενώθηκε με τους αδελφούς του Ορντά, Σινκούρ και Σιμπάν, και μία ομάδα εξαδέλφων, υπό την ηγεσία του Μπατού Χαν σε έναν τεράστιο στρατό, που αποτελούνταν από περίπου 150.000 στρατιώτες, ο οποίος βάδισε από τη Σιβηρία στην επικράτεια των Μουσουλμάνων Βουλγάρων του Βόλγα και των Κιπτσάκων, τους οποίους υπέταξε. Ο Μπατού και ο Σουμπουτάι έστειλαν τον Μπερκέ στη χώρα βόρεια του Καυκάσου, για να κατακτήσει τους Κιπτσάκους εκεί. Στη συνέχεια, κατέστρεψαν τα πριγκιπάτα του Ριαζάν και του Σούζνταλ το 1237, και βάδισαν περαιτέρω στη Ρωσία. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα του 1238-39, ο Μπερκέ νίκησε τους Κιπτσάκους, και φυλάκισε τον αρχηγό των Μερκιτών. Στη συνέχεια υπέταξε τη στέπα που ποτιζόταν από τον Κούμα και τον Τέρεκ, δυτικά της Κασπίας Θάλασσας.

Ο Μπερκέ υπηρέτησε περαιτέρω υπό τον αδελφό του κατά την εισβολή στην Ευρώπη, πολεμώντας στη Μάχη του Μόχι, όπου ο ουγγρικός στρατός αποδεκατίστηκε. Όταν απεβίωσε ο Ογκεντέι Χαν, και όλοι οι πρίγκιπες του αίματος κλήθηκαν να επιστρέψουν στη Μογγολία για να εκλέξουν έναν Μεγάλο Χαν, ο Μπερκέ και οι αδελφοί του ενώθηκαν με τον Μπατού στο κουρουλτάι, για να εκλέξουν έναν νέο Μεγάλο Χαν.

Ο Μπερκέ Χαν ασπάστηκε το Ισλάμ στην πόλη Μπουχάρα το 1252. Όταν βρισκόταν στο Σαράι-Τζουκ, ο Μπερκέ συνάντησε ένα καραβάνι από τη Μπουχάρα και τους ρώτησε για την πίστη τους. Ο Μπερκέ εντυπωσιάστηκε από την πίστη τους, και αποφάσισε να ασπαστεί το Ισλάμ. Στη συνέχεια, ο Μπερκέ έπεισε τον αδελφό του Τουχτιμούρ να γίνει και αυτός μουσουλμάνος.

Το 1248 ο Μπατού έστειλε τον Μπερκέ, μαζί με τον αδελφό του Τουχ-Τιμούρ, στη Μογγολία για να εγκαταστήσουν τον Μονγκέ Χαν στον θρόνο του Μεγάλου Χαν. Όταν έφθασε, κάλεσε αρκετές φορές τις οικογένειες τουΤσαγκατάι και του Ογκεντέι. Γι' αυτό ο Μπερκέ διηύθυνε το κουρουλτάι το 1251, και ενθρόνισε τον Μονγκέ. Ο Μπερκέ οργάνωσε τα πάντα υπό αυστηρούς όρους.

Όταν ο Μπατού απεβίωσε το 1255, τον διαδέχθηκε για λίγο ο μεγαλύτερος γιος του και ορισμένος διάδοχος, Σαρτάκ. Ωστόσο, απεβίωσε λίγο αφότου επικυρώθηκε ως ηγέτης από τον Μονγκέ Χαν. Ο Ουλαγκσί διορίστηκε στη συνέχεια από τον Μονγκέ, αλλά και αυτός απεβίωσε λίγους μήνες μετά την έναρξη της αντιβασιλείας του. Σύμφωνα με αραβικές πηγές, ο αντιβασιλιάς Μπορακσίν στράφηκε στον Χουλεγκού Χαν για προστασία. Ο Μπερκέ κατηγόρησε την Μπορακσίν για εσχάτη προδοσία και στη συνέχεια τον εκτέλεσε.

Ο Μπερκέ ανέλαβε την ηγεσία το 1257. Ήταν ένας ικανός ηγεμόνας, και κατάφερε να διατηρήσει και να σταθεροποιήσει τη Χρυσή Ορδή, το δυτικό χανάτο της Μογγολικής Αυτοκρατορίας. Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του, οι Μογγόλοι τελικά νίκησαν την επανάσταση του Ντανίλο της Γαλικίας και πραγματοποίησαν μία δεύτερη επίθεση εναντίον της Πολωνίας και της Λιθουανίας, με επικεφαλής τον στρατηγό Μπουρουντάι (το Λούμπλιν, το Ζάβιτχοστ, το Σαντομιέζ, η Κρακοβία και το Μπίτομ λεηλατήθηκαν) το 1259. Επίσης, το 1265 έγινε επιδρομή εναντίον της Βουλγαρίας και της Ρωμαϊκής Θράκης. Ο Αυτοκράτορας Μιχαήλ Η΄ της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έστειλε επίσης στη συνέχεια πολύτιμο ύφασμα στη Χρυσή Ορδή ως φόρο τιμής.

Ο Μπερκέ έγινε ένας αφοσιωμένος Μουσουλμάνος. Η μεταστροφή του είχε ως αποτέλεσμα η Μπλε Ορδή να γίνει κυρίως Μουσουλμανική, αν και υπήρχαν ακόμη ανιμιστές και Βουδιστές ανάμεσά τους. Ο Μπερκέ εξοργίστηκε από την καταστροφή της Βαγδάτης από τον Χουλεγκού, και ήταν αποφασισμένος να αντιμετωπίσει τον Χουλεγκού, ο οποίος είχε δολοφονήσει τον Αββασίδη χαλίφη αλ-Μουστασίμ, και τού οποίου οι εδαφικές φιλοδοξίες στη Συρία και την Αίγυπτο απειλούσαν τους συμπατριώτες του Μπερκέ.

Εν τω μεταξύ, οι Ιλχανίδες με επικεφαλής τον Κιτμπουκά είχαν έρθει σε σύγκρουση με τους σταυροφόρους που κρατούσαν τις ακτές της Παλαιστίνης, και οι Μαμελούκοι είχαν εξασφαλίσει σύμφωνο ουδετερότητας μαζί τους, περνώντας από την επικράτειά τους, και νικώντας τον στρατό τού Ιλχανάτου στη Μάχη του Αΐν Τζαλούτ. Ο Κιτμπουκά σκοτώθηκε. Η Παλαιστίνη και η Συρία ανακτήθηκαν, με τα σύνορα να παραμένουν στον Τίγρη, για όλη τη διάρκεια της δυναστείας τού Χουλαγκού. Ο όρκος εκδίκησης του Μπερκέ εναντίον του Χουλεγκού έπρεπε να περιμένει, μέχρι την επιστροφή τού τελευταίου στα εδάφη του, μετά το τέλος του Μονγκέ Χαν.

Ο Χουλεγκού Χαν επέστρεψε στα εδάφη του το 1262, αλλά αντί να μπορέσει να εκδικηθεί τις ήττες του, παρασύρθηκε σε εμφύλιο πόλεμο με τον Μπερκέ και τη Μπλε Ορδή. Ο Μπερκέ Χαν είχε υποσχεθεί μία τέτοια ήττα στην οργή του, μετά την λεηλασία της Βαγδάτης από τον Χουλεγκού.

Ο μουσουλμάνος ιστορικός Ρασίντ-αλ-Ντιν Χαμαντανί παραθέτει τον Μπερκέ Χαν να λέει στους Μογγόλους και τους μουσουλμάνους υπηκόους του, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την επίθεση στη Βαγδάτη:

«Αυτός (ο Χουλεγκού) λεηλάτησε όλες τις πόλεις των Μουσουλμάνων, και προκάλεσε το τέλος τού χαλίφη. Με τη βοήθεια του Θεού θα τον καλέσω να λογοδοτήσει για τόσο αθώο αίμα.» (βλ. Οι Μογγόλοι Πολέμαρχοι, παραθέτοντας το αρχείο του Ρασίντ αλ-Ντιν για την ανακοίνωση του Μπερκέ Χαν· αυτό το απόσπασμα βρίσκεται επίσης στον Πόλεμο Μαμελούκων-Ιλχανιδών).

Πριν από τη διαδοχή του, παραπονέθηκε επίσης στον Μπατού: «βοηθήσαμε τον Μενγκέ να ενθρονιστεί. Αλλά ξέχασε ποιος είναι ο εχθρός ή ο φίλος. Τώρα, λιμοκτονεί τις εκτάσεις του φίλου μας χαλίφη. Είναι άθλιο». Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Μπερκέ Χαν τήρησε την υπόσχεσή του, συμμαχώντας με τους Μαμελούκους (ο Μπερκέ επιδίωξε συμμαχία με τον Μαμελούκο σουλτάνο Μπαϊμπάρ εναντίον του Χουλεγκού) και όταν ο Χουλεγκού επέστρεψε στις εκτάσεις του το 1262, όταν πια η διαδοχή τελικά διευθετήθηκε με τον Κουμπλάι ως τον τελευταίο Μεγάλο Χαν, και συγκέντρωσε τους στρατούς του για να εκδικηθεί τον Αΐν Τζαλούτ και να επιτεθεί στους Μαμελούκους, ο Μπερκέ Χαν ξεκίνησε μία σειρά από επιδρομές, που οδήγησαν τον Χουλεγκού βόρεια για να τον συναντήσει. Αυτή ήταν η πρώτη ανοικτή σύγκρουση μεταξύ Μογγόλων, και σηματοδότησε το τέλος της ενωμένης αυτοκρατορίας. Σε αντίποινα γι' αυτές τις επιθέσεις, ο Μπερκέ και ο Χουλεγκού έσφαξαν ο ένας τους <i>οrtogh</i> (συνεταιρισμένους) εμπόρους του άλλου.

Αλλά οι λόγοι της σύγκρουσης μεταξύ Μπερκέ και Χουλεγκού ήταν τόσο θρησκευτικοί, όσο και εδαφικοί. Ο Μονγκέ Χαν έδωσε εδάφη στο σημερινό Αζερμπαϊτζάν, τα οποία είχαν δοθεί στον Τζότσι από τον Τζένγκις Χαν, στον αδελφό του Χουλεγκού. Αν και στον Μπερκέ δεν άρεσε η κατάσταση, ήταν υπομονετικός μέχρι το τέλος του Μονγκέ.

Ο Μπερκέ αρχικά απέφυγε να πολεμήσει τον Χουλεγκού λόγω της αδελφότητας των Μογγόλων, λέγοντας ότι οι Μογγόλοι σκοτώνονται από μογγολικά σπαθιά. Αν ήμασταν ενωμένοι, τότε θα είχαμε κατακτήσει όλο τον κόσμο. Αλλά η οικονομική κατάσταση της Χρυσής Ορδής λόγω των ενεργειών του Ιλχανάτου, τον οδήγησε να κηρύξει τζιχάντ, λόγω της κυριαρχίας των Ιλχανιδών στον πλούτο του Βόρειου Ιράν, και των απαιτήσεων του Ιλχανάτου από τη Χρυσή Ορδή να μην πωλήσει σκλάβους στους Μαμελούκους.

Το 1262 η σύγκρουση μετατράπηκε σε ανοικτό πόλεμο. Ο Χουλεγκού Χαν υπέστη σοβαρή ήττα, σε μία απόπειρα εισβολής βόρεια του Καυκάσου το 1263. Οι δυνάμεις του Χουλεγκού συντρίφθηκαν στον ποταμό Τερέκ από τον ανιψιό του Μπερκέ, Νογκάι, αναγκάζοντας τον Χουλεγκού σε υποχώρηση. Απεβίωσε το 1265. Επίσης, ο Τσαγκαταΐδης Χαν Αλγκού, εισέβαλε στο Χβαρίζμ και προσάρτησε εδάφη της Χρυσής Ορδής. Ο στρατός των Τζοτσιδών προσπάθησε ανεπιτυχώς να σταματήσει την προέλασή του. Ο Μπερκέ και Αλγκού σφαγίασαν τους εμπόρους οrtoq (συνεταιρισμένους) στη Χρυσή Ορδή και το Ιράν.

Ο Μπερκέ υποστήριξε επίσης τον διεκδικητή του Μεγάλου Χαν, Αρίκ Μποκέ, στον Εμφύλιο Πόλεμο των Τολουιδών και έκοψε νομίσματα στο όνομα του Αρίκ Μπόκε. Ωστόσο, ο Κουμπλάι νίκησε τον Αρίκ Μπόκε το 1264. Ο Κουμπλάι κάλεσε τόσο τον Χουλαγκού όσο και τον Μπέρκε για να συζητήσουν για τον Αρίκ Μπόκε. Ωστόσο, και οι δύο σημείωσαν ότι δεν μπορούσαν να παραστούν στο Κουρουλτάι εκείνη την εποχή και δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ νέο Κουρουλτάι.

Καθώς ο Μπερκέ προσπαθούσε να διασχίσει τον ποταμό Κούρα για να επιτεθεί στον γιο τού Χουλεγκού, Αμπακά Χαν, αρρώστησε και απεβίωσε κάποια στιγμή μεταξύ 1266 και 1267. Τον διαδέχθηκε ο μικρανιψιός του, Μενγκού-Τιμούρ. Η πολιτική συμμαχίας με τους Μαμελούκους και η ανάσχεση του Ιλχανάτου συνεχίστηκε από τον Μενγκού-Τιμούρ. Αλλά μέχρι τη δεκαετία του 1270, είχαν υπογράψει συνθήκη ειρήνης. Εκτός από τη συνθήκη ειρήνης, ο Αμπαγκά επέτρεψε στον Μενγκού-Τιμούρ να εισπράττει φορολογικά έσοδα από ορισμένα από τα εργαστήρια στο χανάτο του.

• Κατάλογος χανών της Χρυσής Ορδής
• Πόλεμος Μπερκέ-Χουλεγκού
• Γουλιέλμος του Ρούμπρουκ
• Νεγκούνταρ

Αναφορές

Πηγές

• Πρότυπο:Cite Efron
• Amitai-Preiss, Reuven. The Mamluk-Ilkhanid War, 1998
• Chambers, James. The Devil's Horsemen: The Mongol Invasion of Europe
• Favereau, Marie· Pochekaev, Roman Yu. (2023). «The Golden Horde, c. 1260–1502». The Cambridge History of the Mongol Empire. Cambridge University Press. σελίδες 243–318. ISBN 978-1-107-11648-1.
• Hildinger, Erik. Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700
• Morgan, David. The Mongols, (ISBN 0-631-17563-6)
• Nicolle, David. The Mongol Warlords Brockhampton Press, 1998.
• Reagan, Geoffry. The Guinness Book of Decisive Battles (Canopy Books, New York, 1992).
• Saunders, J. J. The History of the Mongol Conquests (London, Routledge & Kegan Paul, 1971).
• Soucek, Svatopluk. A History of Inner Asia, Cambridge, 2000.
• Vásáry, István, "'History and Legend' in Berke Khan's Conversion to Islam", in Aspects of Altaic Civilization, vol. III, ed. D. Sinor, Bloomington (IN), 1990, 230-252 (reprinted in: Idem, Turks, Tatars and Russians in the 13th-16th Centuries (Farnham, Alershot, 2007) (Variorum Collected Studies Series: CS884), XVII.)

Περαιτέρω ανάγνωση

• Konukçu, Enver (1992). BERKE HAN - An article published in the 5th Volume of Turkish Encyclopedia of Islam. Vol. 5. Istanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi. pp. 506–507. ISBN 978-97-53-89432-6.