Το Μεγάλο Δουκάτο της Έσσης και παρά τω Ρήνω (γερμανικά: Großherzogtum Hessen und bei Rhein) ή όπως ήταν ευρύτερα γνωστό τα έτη 1806-1816 Μέγα Δουκάτο της Έσσης, υπήρξε κράτος-μέλος της Γερμανικής Συνομοσπονδίας από το 1806 (οπότε και το υφιστάμενο Πριγκηπάτο Έσσης-Ντάρμστατ (Landgrafschaft Hessen-Darmstadt) προήχθη σε Μέγα Δουκάτο) έως το 1918, όταν όλα τα γερμανικά μοναρχικά κράτη διαλύθηκαν. Πριν το 1866 είχε κοινά σύνορα με το αδελφό πριγκηπάτο (και μετέπειτα, από το 1803 ελεκτοράτο) Έσσης-Κάσσελ· για τον παραπάνω λόγο το δουκάτο ήταν ευρύτερα γνωστό ως Έσση-Ντάρμστατ.
Ιστορία
Με τη νίκη του Μεγάλου Ναπολέοντος στη Μάχη του Άουστερλιτς δημιουργείται το 1806 η Συνομοσπονδία του Ρήνου. Ως εκ τούτου το σύμμαχο κράτος-μέλος της Έσσης-Ντάρμστατ υποχρεώνεται να παραδώσει σημαντικό ποσοστό εκτάσεων, σε συμμόρφωση των αποφάσεων του Συνεδρίου της Βιέννης το 1815. Συγκεκριμένα, το Δουκάτο της Βεστφαλίας, το οποίο αποτελούσε από το 1803 μέρος της Έσσης-Ντάρμστατ, παραδώθηκε στο Βασίλειο της Πρωσίας. Ωστόσο, παρέλαβε και ενσωμάτωσε περιοχές της δυτικής όχθης του Ρήνου, συμπεριλαμβανομένου και του σημαντικής στρατηγικής σημασίας Οχυρού του Μάιντς. Το 1816 το Μέγα Δουκάτο μετονομάζεται σε Μέγα Δουκάτο της Έσσης και παρά τω Ρήνω.
Το 1867 το βόρειο τμήμα του δουκάτου (Άνω Έσση) προσαρτάται στη Βόρεια Γερμανική Συνομοσπονδία, ενώ το υπόλοιπο κομμάτι (Στάρκενμπουργκ και Έσση Ρηνανίας) νότια του ποταμού Μάιν παραμένει εκτός. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1871, ενσωματώνονται όλες οι περιοχές του δουκάτου ως κράτος της Γερμανικής Αυτοκρατορίας. Περί το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο τελευταίος Δούκας, Ερνστ Λούντβιχ (εγγονός της Βασίλισσας Βικτώριας και αδελφός της Αυτοκράτειρας Αλεξάνδρας της Ρωσίας) υποχρεώνεται σε παραίτηση του θρόνου του· με την καταλυτική αυτή πράξη το μέγα δουκάτο πλέον μετονομάζεται σε Λαϊκή Δημοκρατία της Έσσης (Volksstaat Hessen).
Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το μεγαλύτερο μέρος του νεοσύστατου κράτους συνενώνεται με τη Φρανκφούρτη, την περιοχή Βάλντεκ της Ρηνανίας και την προηγουμένως Πρωσική επαρχία Έσσης-Νάσσαου, συναποτελώντας έτσι το νέο κράτος της Έσσης. Από τη συνένωση μένουν εκτός η περιοχή Μόνταμπάουρ καθώς και η Έσση Ρηνανίας, η οποία αργότερα ενσωματώνεται στη Ρηνανία-Παλατινάτο. Το δε εξκλάβιο του Βίμπφεν (Wimpfen) ενσωματώνεται στη Βάδη-Βυρτεμβέργη, αποτελώντας μέρος της περιφέρειας Ζίνσχάιμ.
