Athronydd ac ieithegwr o'r Almaen oedd Friedrich Wilhelm Nietzsche (15 Hydref 1844 - 25 Awst 1900).
Mae gwaith Nietzsche yn cwmpasu barddoniaeth, beirniadaeth ddiwylliannol ac ysgrifau athronyddol, gan ddangos hoffter o doetheiriau ac eironi. Mae elfennau amlwg o'i athroniaeth yn cynnwys ei feirniadaeth o wirionedd gwrthrychol o blaid perspectifiaeth; beirniadaeth linellol o foesoldeb Cristnogol a theori gysylltiedig o foesoldeb meistr–caethwas; cadarnhad bywyd mewn ymateb i wanhau crefydd ("Mae Duw wedi marw") a'r argyfwng nihiliaeth ofeddol a ddilynodd; y syniad o ddeuoliaeth Apollonaidd a Dionysaidd; a darlun o'r gwrthrych dynol fel mynegiant o ewyllysiau sy'n cystadlu, a ddeellir ar y cyd fel yr ewyllys-i-rym. Datblygodd ei waith diweddarach gysyniadau dylanwadol fel yr Übermensch, trawsbrisio gwerthoedd, a'i fformiwleiddiad unigryw o'r dychweliad tragwyddol. Roedd ei gyfres o weithiau'n ymdrin ag ystod eang o bynciau, gan gynnwys estheteg, ieitheg, hanes, cerddoriaeth, crefydd, trasiedi, diwylliant a gwyddoniaeth, ac fe'i hysbrydolwyd gan ffynonellau mor amrywiol â thrasiedi Groegaidd, Arthur Schopenhauer, Ralph Waldo Emerson a Richard Wagner.
Ar ôl marwolaeth Nietzsche, daeth ei chwaer, Elisabeth Förster-Nietzsche, yn geidwad ac yn olygydd ei lawysgrifau. Golygodd ei ysgrifau heb eu cyhoeddi i gyd-fynd â'i hideoleg eithafol o genedlaetholdeb Almaenig, gan wrth-ddweud neu gymylu barn Nietzsche, a oedd yn groes i wrth-Semitiaeth a chenedlaetholdeb yn benodol. Trwy ei chyfrolion cyhoeddedig, daeth gwaith Nietzsche i gael ei gysylltu â ffasgaeth a Natsïaeth. Amddiffynnodd ysgolheigion yr ugeinfed ganrif fel Walter Kaufmann, R. J. Hollingdale a Georges Bataille ef yn erbyn y dehongliad hwn, a chafodd argraffiadau wedi'u cywiro o'i waith eu cyhoeddi'n fuan wedyn. Mwynhaodd ei weithiau boblogrwydd o'r newydd yn y 1960au ac ers hynny mae ei syniadau wedi cael effaith eang ar feddylwyr yr 20fed a'r 21ain ganrif ar draws athroniaeth—yn enwedig mewn ysgolion athroniaeth gyfandirol megis dirfodaeth, ôl-foderniaeth ac ôl-strwythuraeth—yn ogystal â chelf, llenyddiaeth, cerddoriaeth, barddoniaeth, gwleidyddiaeth a diwylliant poblogaidd.
Bywyd
Ganwyd Nietzsche ar 15 Hydref, 1844, yn Röcken, Prwsia. Bu farw ei dad, gweinidog Lutheraidd, pan oedd yn blentyn ifanc felly fe'i magwyd gan ei fam mewn tŷ gyda'i nain, dwy fodryb, a chwaer. Dysgodd ieitheg glasurol ym mhrifysgolion Bonn a Leipzig ac fe'i hapwyntiwyd yn Athro Ieitheg Glasurol ym Mhrifysgol Basel yn 24 oed. Ymddeolodd yn 1879 o ganlyniad i'w iechyd gwael (dioddefodd o olwg gwael a chur pennau trwy gydol ei fywyd). Deng mlynedd yn ddiweddarach fe'i trawyd gan salwch meddyliol na wellodd ohono. Bu farw Nietzsche yn Weimar ar 25 Awst, 1900.
Llyfryddiaeth
Athroniaeth
- Aus meinem Leben, 1858 (O Fy Mywyd)
- Über Musik, 1858 (Am Gerddoriaeth)
- Napoleon III als Praesident, 1862 (Napoleon III Fel Arlywydd)
- Fatum und Geschichte, 1862 (Tynged a Hanes)
- Willensfreiheit und Fatum, 1862 (Ewyllys Rhydd a Ffawd)
- Kann der Neidische je wahrhaft glücklich sein?, 1863 (Gall yr eiddigeddus fod yn hapus?)
- Über Stimmungen, 1864 (Ar Dueddiadau)
- Mein Leben, 1864 (Fy Mywyd)
- Homer und die klassische Philologie, 1868 (Homer a'r Ffiloleg Glasurol)
- Über die Zukunft unserer Bildungsanstalten (Am Ddyfodol ein Hathrofeydd)
- Fünf Vorreden zu fünf ungeschriebenen Büchern, 1872 (Pum Rhagair i Bum Llyfr Anargraffiedig) yn cynnwys:
- Über das Pathos der Wahrheit (Am Bathos y Gwirionedd)
- Gedanken über die Zukunft unserer Bildungsanstalten (Synfyfyrion ar Ddyfodol ein Sefydliadau Addysgiadol)
- Der griechische Staat (Y Wladwriaeth Roegaidd)
- Das Verhältnis der Schopenhauerischen Philosophie zu einer deutschen Cultur (Y Berthynas rhwng Athroniaeth Schopenhaueraidd a Diwylliant Almaenig)
- Homers Wettkampf (Homer's Contest)
- Die Geburt der Tragödie, 1872 (Gwawr Trasiedi)
- Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinn, 1873 (Ynglŷn â Gwir a Chelwydd y tu hwnt i Foeseg)
- Die Philosophie im tragischen Zeitalter der Griechen (Athronaieth yn Oes Drychinebus y Groegiaid)
- Unzeitgemässe Betrachtungen yn cynnwys:
- David Strauss: der Bekenner und der Schriftsteller, 1873
- Vom Nutzen und Nachtheil der Historie für das Leben, 1874
- Schopenhauer als Erzieher, 1874
- Richard Wagner in Bayreuth, 1876
- Menschliches, Allzumenschliches, 1878
- Vermischte Meinungen und Sprüche, 1879
- Der Wanderer und sein Schatten, 1879
- Morgenröte, 1881
- Die fröhliche Wissenschaft, 1882, 1887
- Also sprach Zarathustra, 1883-5
- Jenseits von Gut und Böse, 1886
- Zur Genealogie der Moral, 1887
- Der Fall Wagner, 1888
- Götzen-Dämmerung, 1888
- Der Antichrist, 1888
- Ecce Homo, 1888
- Nietzsche contra Wagner, 1888
- Der Wille zur Macht (1901)
Barddoniaeth
- Idyllen aus Messina
- Dionysos-Dithyramben (1892)
Ieitheg
- De fontibus Laertii Diogenii
- Über die alten hexametrischen Nomen
- Über die Apophthegmata und ihre Sammler
- Über die literarhistorischen Quellen des Suidas
- Über die Quellen der Lexikographen
Gwaith cerddorol
- Allegretto
- Hoch tut euch auf, 1858
- Einleitung
- Phantasie, 1859
- Miserere, 1860
- Einleitung (oratorio), 1861
- Mein Platz vor der Tur, NWV 1, 1861
- Heldenklage, 1862
- Klavierstuck
- Ungarischer Marsch
- Zigeunertanz
- Edes titok
- Aus der Jugendzeit, NWV 8, 1862
- So lach doch mal, 1862
- Da geht ein Bach, NWV 10b
- Im Mondschein auf der Puszta 1862
- Ermanarich 1862
- Mazurka 1862
- Aus der Czarda, 1862
- Das zerbrochene Ringlein, NWV 14, 1863
- Albumblatt, 1863
- Wie sich Rebenranken schwingen, NWV 16, 1863
- Nachlang einer Sylvestenacht
- Beschwörung, NWV 20
- Nachspiel, NWV 21
- Ständchen, NWV 22
- Unendlich, NWV 23
- Verwelkt, NWV 24
- Ungewitter, NWV 25, 1864
- Gern und gerner, NWV 26
- Das Kind an die erloschene Kerze
- Es winkt und neigt sich
- Die junge Fischerin, 1865
- O weint um sie 1865
- Herbstlich sonnige Tage 1867
- Adel Ich muss nun gehen 1870
- Das "Fragment an sich" 1871
- Kirchengeschichtliches Responsorium, 1871
- Manfred-Meditation, 1872
- Monodie à deux 1873
- Hymnus an die Freundschaft
- Gebet an das Leben, NWV 41, 1882
- Hymnus an das Leben
