قامیشی شەکر (بە ئینگلیزی: Sugarcane، ناوی زانستی: Saccharum officinarum) جۆرێکە لە ڕووەکی گژوگیایی فرەساڵەی بەرز کە سەر بە ڕەگەزی Saccharumـە. قەدەکانی پتەو، بەنددار، و پڕ لە ڕیشاڵن و دەوڵەمەندن بە ساکارۆز (sucrose)، کە لە ناو شلەی قەدەکەیدا کۆدەبێتەوە. ئەم ڕووەکە لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە سەری ھەڵداوە و ئێستا لە سەرانسەری جیھاندا لە ناوچە گەرمەکاندا دەچێنرێت.
قامیشی شەکر لە ڕووی بڕی بەرھەمھێنانەوە گەورەترین بەرھەمی کشتوکاڵیی جیھانە. شەکر و ئیسانۆڵ (بۆ بایۆفیوڵ) دوو بەرھەمی سەرەکیی ئەم ڕووەکەن.
شرۆڤەی ڕووەکناسی
قامیشی شەکر ڕووەکێکی گژوگیاییە کە دەتوانێت باڵای لە نێوان ٢ بۆ ٦ مەتر بەرز ببێتەوە. قەدەکانی چەندین بەندیان ھەیە و لەوێوە گەڵاکانی گەشە دەکەن. ئەم قەدانە سەرچاوەی سەرەکیی شەکرن، کە نزیکەی ١٢-١٥٪ی کێشی قەدەکە پێکدەھێنن. قامیشی شەکر لە خێزانی گژوگیاکانە (Poaceae)، کە خێزانێکی گرنگی ئابوورییە و دانەوێڵەکانی وەک گەنم، گەنمەشامی، و برنج لەخۆدەگرێت.
مێژوو
بنەچەی قامیشی شەکر دەگەڕێتەوە بۆ دوورگەی نیوگینیا، کە نزیکەی ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ یەکەمجار ماڵی کراوە. لەوێوە بۆ ناوچەکانی تری باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ھیندستان بڵاوبووەتەوە. ھیندستان یەکەم وڵات بوو کە توانی تەکنیکی بەرھەمھێنانی شەکر بە شێوەی کریستاڵ پەرە پێ بدات لە دەوروبەری ٣٥٠ی زایینی.
لەسەردەمی ئەسکەندەری مەکەدۆنیدا، سەربازەکانی باسی "قامیشێکیان دەکرد کە ھەنگوین بەبێ ھەنگ بەرھەم دەھێنێت". دواتر لە ڕێگەی بازرگانە عەرەبەکانەوە، کشتوکاڵی قامیشی شەکر و تەکنیکی دروستکردنی شەکر گەیشتە ناوچەکانی دەریای ناوەڕاست، باکووری ئەفریقا، و ئەندەلوس. کریستۆفەر کۆڵۆمبس لە دووەم گەشتیدا بۆ ئەمریکا لە ساڵی ١٤٩٣، تۆوی قامیشی شەکری لەگەڵ خۆی بردە کاری بی، کە بووە ھۆی گەشەسەندنێکی گەورەی پیشەسازیی شەکر لەوێ و ھاوکات بووە ھۆکارێکی سەرەکیی گەشەکردنی بازرگانیی کۆیلە لە ئەفریقاوە بۆ دابینکردنی ھێزی کاری ھەرزان.
بەرھەمھێنان و کشتوکاڵ
قامیشی شەکر لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی جیھاندا گەشە دەکات. وڵاتانی وەک بەڕازیل، ھیندستان، و چین گەورەترین بەرھەمھێنەرانی جیھانن. کشتوکاڵی قامیشی شەکر پێویستی بە بڕێکی زۆر ئاو و خۆری گەرم ھەیە. چاندنی لە ڕێگەی قەڵەم (بڕینی بەشێک لە قەد)ـەوە دەکرێت، نەک بە تۆو.
دروێنەکردن کارێکی قورس و تاقەتپڕووکێنە و دەتوانێت بە دەست یان بە ئامێری میکانیکی ئەنجام بدرێت. لە ھەندێک ناوچەدا، پێش دروێنە کێڵگەکە دەسووتێنرێت بۆ لابردنی گەڵا ಒಣکەکان و ئاسانکردنی کاری بڕینەوە.
بەکارھێنان
قامیشی شەکر چەندین بەکارھێنانی گرنگی ھەیە:
- شەکر: بەکارھێنانی سەرەکییەتی. شەکر لە شلەی ناو قەدەکانییەوە بەرھەم دێت. پاشماوەکانی ئەم پرۆسەیە بریتین لە مۆلاس (کە بۆ دروستکردنی خواردنەوەی کحولی بەکاردێت) و باگاس (پاشماوەی ڕیشاڵیی قەدەکە).
- بایۆفیوڵ (ئیسانۆڵ): بەڕازیل گەورەترین بەرھەمھێنەری ئیسانۆڵە لە قامیشی شەکر، کە وەک سووتەمەنی بۆ ئۆتۆمبێل بەکاری دێنێت.
- ڕەم (Rum): خواردنەوەیەکی کحولیی بەناوبانگە کە لە ڕێگەی ھەوێنکردنی مۆلاسەوە بەرھەم دێت.
- خۆراکی ئاژەڵ: باگاس و گەڵاکانی دەتوانرێت وەک خۆراکی ئاژەڵ بەکاربھێنرێت.
- وزەی کارەبا: سووتاندنی باگاس دەتوانێت وزەیەکی زۆر بەرھەم بھێنێت، کە کارگەکان بۆ کارپێکردنی ئامێرەکانیان بەکاری دێنن و پاشماوەکەشی دەفرۆشنەوە بە تۆڕی کارەبای نیشتمانی.
سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
دەروازەی ژینناسی
دەروازەی وزە
دەروازەی ڕوەک
