تۆکیۆ

سەردەمی پێش تۆکووگاوا

شوێنی تۆکیۆ لە سەردەمی کۆنەوە ئاوەدان بووە، و چەندین شوێنەواری سەردەمی بەردینی کۆن (نزیکەی ٤٠٬٠٠٠–١٦٬٠٠٠ پێش زایین) لە تۆکیۆی ئێستادا دۆزراونەتەوە. لە ماوەی دواتردا واتە سەردەمی جۆمۆن، کشانەوەی سەھۆڵبەندی ھۆڵۆسین بووە ھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا لە کەنداوی تۆکیۆ بە بڕی ١٢٠ سم، و ھێڵی کەناراوەکان بە درێژایی لێواری شوێنی ئێستای کۆشکی ئیمپراتۆری دەڕۆیشتن. پاشماوەکانی وەک تەپۆڵکە قەپێڵکەییەکانی ئۆمۆری تا ئێستاش نیشانەی ئەوەن کە ھێڵی کەناراوەکان لەو سەردەمەدا لە کوێ بووە. سەردەمی یایۆی، کە تێیدا کشتوکاڵ لە سەرانسەری وڵاتدا بڵاوبووەوە، ناوی لە شوێنەواری یایۆی ٢-چۆمێ لە بونکیۆوە وەرگیراوە، کە یەکەم نموونەی گۆزەکاری یایۆی لە ساڵی ١٨٨٤ لەلایەن شۆزۆ ئاریساکا دۆزرایەوە.

لە ساڵی ٥٣٤دا، ململانێیەکی بەرفراوان لە ناوچەکەدا تۆمارکرا، کە لە ئەنجامدا کاساھارا نۆ ئۆمی، کە سەرکەوتووەکە بوو، وەک «کونی نۆ مییاتسوکۆ» (فەرمانڕەوای پارێزگا) لەلایەن ئیمپراتۆر ئانکان دامەزرا. سێنسۆ-جی لە ئاساکوسا لە ساڵی ٦٤٥ دامەزرا. لە ژێر سیستمی ڕیتسوریۆ کە لە کاتی سەردەمی ئاسوکا دامەزرا، زۆربەی تۆکیۆی ئێستا بەشێک بوو لە پارێزگای موساشی. دوای ڕووخانی پاشایەتی بایکجی پاش جەنگی بایکگانگ لە ساڵانی ٦٦٠ەکاندا، ھەزاران پەنابەر لە موساشی نیشتەجێ کران. لە کاتی سەردەمی ھێیاندا، ئێدۆ بۆ یەکەمجار لە کۆتایی سەدەی دوازدەھەمدا لەلایەن ھۆزی ئێدۆ قەڵابەند کرا، و لە ساڵی ١٤٥٧، ئۆتا دۆکان قەڵای ئێدۆی بۆ بەرگریکردن لە ناوچەکە لە بەرانبەر ھۆزی چیبا دروست کرد. دوای ئەوەی دۆکان لە ساڵی ١٤٨٦ تیرۆر کرا، لقی ئۆھگیگایاتسوی ھۆزی ئوێسوگی دەستی بەسەر قەڵاکە و ناوچەکانی دەوروبەریدا گرت. بەڵام ھۆزی ھۆجۆی دواتر دوای جەنگی تاکاناواھارا لە ساڵی ١٥٢٤ شوێنی ئەوانی گرتەوە، تەنیا بۆ ئەوەی لە ساڵی ١٥٩٠ لەلایەن تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی لە کاتی دابلۆقینی ئۆداوارا (١٥٩٠) تێکبشکێندرێن.

١٥٩٠–١٨٦٨: سەردەمی تۆکووگاوا

دوای دابلۆقینی ئۆداوارا، ناوچەی ناوچەی کانتۆ بە تۆکووگاوا ئایێیاسو بەخشرا و لە زەوییە باو و باپیرانییەکانییەوە لە پارێزگای میکاوا گواستییەوە بۆ ئەوێ. کاتێک لە ساڵی ١٦٠٣ بوو بە شۆگون، کە فەرمانڕەوای «بە کردەوە»ی وڵات بوو، تەواوی وڵات لەلایەن ئێدۆوە بەڕێوە دەبرا. لەکاتێکدا شۆگۆنییەتی تۆکووگاوا بە کردەوە فەرمانڕەوایی وڵاتی دەکرد، خێزانی ئیمپراتۆریی ژاپۆن کە بنکەکەی لە کیۆتۆ بوو، ھێشتا فەرمانڕەوای «بە پێی یاسا» بوو، و ناوی شۆگون لەلایەن ئیمپراتۆرەوە وەک ڕێوڕەسمێک دەبەخشرا. لە ماوەی سەردەمی ئێدۆدا، شارەکە چێژی لە ماوەیەکی درێژخایەنی ئاشتی وەرگرت کە بە «ئاشتیی تۆکووگاوا» دەناسرێت، و لە بەرانبەر ئەم ئاشتییەدا، شۆگۆنییەت سیاسەتێکی توندی دابڕانی گرتەبەر، کە یارمەتیدەر بوو بۆ بەردەوامبوونی نەبوونی ھیچ ھەڕەشەیەکی سەربازیی ڕژد بۆ سەر شارەکە. نەبوونی وێرانییەکانی جەنگ ڕێگەی بە ئێدۆ دا کە زۆربەی سەرچاوەکانی بۆ دووبارە بنیاتنانەوە تەرخان بکات لە دوای ئاگرکەوتنەوە بەردەوامەکان، بوومەلەرزەکان و کارەساتە سروشتییە وێرانکەرەکانی دیکە، و ئێدۆ گەشەی کرد بۆ یەکێک لە گەورەترین شارەکانی جیھان و دانیشتووانەکەی تا سەدەی ١٨ گەیشتە یەک ملیۆن کەس.

بەڵام، ئەم ماوە درێژخایەنەی دابڕان بە گەیشتنی کۆمۆدۆری ئەمریکی ماتیۆ سی پێری لە ساڵی ١٨٥٣ کۆتایی ھات. کۆمۆدۆر پێری ناچاری کردن بە کردنەوەی بەندەرەکانی شیمۆدا و ھاکۆداتێ، ئەمەش بووە ھۆی زیادبوونی خواست لەسەر کاڵا بیانییە نوێیەکان و دواتر بەرزبوونەوەی توندی ھەڵئاوسان. ئاڵۆزییە کۆمەڵایەتییەکان لە دوای ئەم نرخە بەرزانە زیادیان کرد و گەیشتە لوتکە بە یاخیبوون و خۆپیشاندانی بەرفراوان، بە تایبەت لە شێوەی «تێکشکاندنی دامەزراوەکانی برنج». لەو نێوەندەدا، لایەنگرانی ئیمپراتۆر سوودیان لەو پەککەوتنە وەرگرت کە بەھۆی خۆپیشاندانە یاخیبووە بەرفراوانەکانەوە دروست ببوو بۆ چەسپاندنی زیاتری دەسەڵات، کە لە ئەنجامدا بووە ھۆی ڕووخانی دوا شۆگونی تۆکووگاوا، یۆشینۆبو، لە ساڵی ١٨٦٧ و کۆتاییھاتنی ئاشتیی تۆکووگاوا. سەرەڕای ڕادەستکردنی قەڵای ئێدۆ بە ھێزەکانی لایەنگری ئیمپراتۆر، ھەندێک ھێزی دڵسۆز بە شۆگۆنییەت بەردەوام بوون لە شەڕکردن، کە بە جەنگی کۆتایی جەنگی ئۆینۆ لە ٤ی تەممووزی ١٨٦٨ کۆتایی ھات.

ڕووبەری پارێزگاکە ٦٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، حکوومەتی خۆجێیی پارێزگاکە شارەکەی دابەش کردووە بەسەر ٢٣ ناوچەوە یاخود گەڕەکەوە (بە ژاپۆنی: 区؛ شێوەی خوێندنەوەی "کوو") کە ئەمانیش دابەش دەبن بەسەر ٣٩ شارەوانی و دوو دوورگەی بچووک کە دەکەونە ڕۆژاوای پارێزگاکە.

دانیشتووانە مێژووییەکان لە حکوومەتی مێترۆپۆلیسی تۆکیۆوە:

• |١٨٧٢|٨٥٩،٣٤٥
• |١٨٨٠|١،٠٨٤،٧٤٥
• |١٨٩٠|١،٣٨٥،٧٠٠
• |١٩٠٠|١،٩٤٧،٣٠٠
• |١٩١٠|٢،٧٠٦،٨٠٠
• |١٩٢٠|٣،٦٩٩،٤٢٨
• |١٩٣٠|٥،٤٠٨،٦٧٨
• |١٩٤٠|٧،٣٥٤،٩٧١
• |١٩٤٥|٣،٤٨٨،٢٨٤
• |١٩٥٠|٦،٢٧٧،٥٠٠
• |١٩٥٥|٨،٠٣٧،٠٨٤
• |١٩٦٠|٩،٦٨٣،٨٠٢
• |١٩٦٥|١٠،٨٦٩،٢٤٤
• |١٩٧٠|١١،٤٠٨،٠٧١
• |١٩٧٥|١١،٦٧٣،٥٥٤
• |١٩٨٠|١١،٦١٨،٢٨١
• |١٩٨٥|١١،٨٢٩،٣٦٣
• |١٩٩٠|١١،٨٥٥،٥٦٣
• |١٩٩٥|١١،٧٧٣،٦٠٥
• |٢٠٠٠|١٢،٠٦٤،١٠١
• |٢٠٠٥|١٢،٥٧٦،٦٠١
• |٢٠١٠|١٣،١٥٩،٣٨٨
• |٢٠١٥|١٣،٥١٥،٢٧١
• |٢٠٢٠|١٣،٩٨٢،١١٢

تا تشرینی یەکەمی ٢٠١٢، خەمڵاندنی نێوان سەرژمێرییەکانی فەرمی ١٣٫٥٠٦ ملیۆن کەسی لە تۆکیۆ پیشان دا، کە ٩٫٢١٤ ملیۆنیان لە ٢٣ گەڕەکەکەی تۆکیۆدا دەژین. لە کاتی ڕۆژدا، دانیشتووان بە بڕی زیاتر لە ٢٫٥ ملیۆن زیاد دەکات چونکە کرێکاران و خوێندکاران لە ناوچەکانی دەوروبەرەوە دێن. ئەم کاریگەرییە لە سێ گەڕەکە ناوەندییەکەی چییۆدا، چووۆ، و میناتۆ زیاتر دیارە، کە کۆی دانیشتووانەکەیان بەپێی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٥ لە شەودا ٣٢٦٬٠٠٠ بووە، بەڵام لە ڕۆژدا ٢٫٤ ملیۆن بووە.

بەپێی خەمڵاندنە فەرمییەکانی نیسانی ٢٠٢٤، سێتاگایا (٩٤٢٬٠٠٣)، نێریما (٧٥٢٬٦٠٨)، و ئۆتا (٧٤٨٬٠٨١) قەرەباڵغترین گەڕەک و شارەوانییەکانی تۆکیۆ بوون. کەمترین دانیشتووانی ھەموو شارەوانییەکانی تۆکیۆ گوندە دوورەدەستەکانی دوورگەن وەک ئاوگاشیما (١٥٠)، میکووراجیما (٢٨٩)، و تۆشیما (٣٠٦).

پێکھاتەی تەمەن و تێکڕای تەمەن

لە ساڵی ٢٠٢١دا، تەمەنی تێکڕا و مامناوەندی تۆکیۆ ھەردووکیان ٤٥٫٥ ساڵ بوون. ئەمە لە خوار تەمەنی مامناوەندی نیشتمانیی ٤٩٫٠ دایە، کە تۆکیۆ دەخاتە ڕیزی گەنجترین ناوچەکانی ژاپۆن. ١٦٫٨٪ی دانیشتووان لە خوار ١٥ ساڵەوە بوون، لەکاتێکدا ٣٤٫٦٪یان لە سەرووی ٦٥ ساڵەوە بوون. لە ھەمان ساڵدا، گەنجترین شارەوانییەکانی تۆکیۆ میکوورا-جیما (تێکڕای تەمەن ٤٠٫٧٢)، چووۆ (٤١٫٩٢)، و چییۆدا (٤٢٫٠٧) بوون، لەکاتێکدا بەتەمەنترینەکان ئۆکوتاما (٥٩٫١١) و مییاکێ (٥٣٫٨٢)یان تێدابوو.

کۆچبەری

لە ساڵی ١٨٨٩دا، وەزارەتی ناوخۆ ١٬٣٧٥٬٩٣٧ کەسی لە شاری تۆکیۆ و کۆی گشتی ١٬٦٩٤٬٢٩٢ کەسی لە تۆکیۆ-فو تۆمار کرد. لە ھەمان ساڵدا، کۆی گشتی ٧٧٩ کەسی بیانی وەک نیشتەجێی تۆکیۆ تۆمار کرابوون. باوترین ڕەگەزنامە ئینگلیزی (٢٠٩ نیشتەجێ) بوو، دوای ئەویش ئەمریکی (١٨٢) و ڕەگەزنامە چینییەکان (١٣٧) دەھاتن.

تا کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، تۆکیۆ ٦٤٧٬٤١٦ کەسی بیانی وەک نیشتەجێ تۆمار کردووە، کە چین، کۆریای باشوور، ڤیێتنام، فلیپین، نیپال، تایوان، و ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەریەکەیان زیاتر لە ٢٠٬٠٠٠ کەسیان وەک ھاووڵاتی لەوێ دەژین. لەو کاتەوەی پەتای کۆڤید-١٩ کۆتایی ھاتووە، ژمارەی دانیشتووانی بیانی لە تۆکیۆ بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، ئێستا نزیکەی ٢٠٪ لە سەرووی دانیشتووانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوەیە کە ٥٤٦٬٤٣٦ بووە. تا حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھیچ ڕاپرسییەکی فەرمی دەربارەی ڕەگەز یان شوێنی لەدایکبوون نییە.

شێوەزارەکان

ژاپۆنی زمانی سەرەکییە کە لە سەرانسەری مێترۆپۆلیسەکەدا قسەی پێ دەکرێت، ئەگەرچی جیاوازیی ناوچەیی و کۆمەڵایەتی-ئابووری دەبیسترێن. بە شێوەیەکی نەریتی، شێوەزارەکانی تۆکیۆ بۆ دوو گرووپ پۆلین دەکرێن: شێوەزاری یامانۆتێ و شێوەزاری شیتاماچی. یەکەمیان بە شێوەیەکی نەریتی لە ناوچەی نیشتەجێبوونی چینی باڵا و چینی ناوەندی باڵای یامانۆتێ قسەی پێ کراوە، کە بانچۆ، کۆجێماچی، کۆیشیکاوا، کودانکیتا، یۆتسۆیا، ئازابو، و ئاکاساکا دەگرێتەوە. لە ماوەی سەردەمی ئێدۆدا، ئەم گەڕەکانە لەلایەن خێزانە بەدەسەڵاتەکانی دایمیۆ و سامورای داگیرکرابوون، و شێوەزارەکە تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر بنەمای شێوازی قسەکردنی ئەوان گەشەی کردووە. گۆکردنی ستانداردی ژاپۆنی تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر ئەم شێوەزارەیە و لەگەڵ ناساندنی ڕادیۆ لە سەرانسەری وڵاتدا بڵاوبووەوە. شێوەزاری شیتاماچی، لە بەرانبەردا، پەیوەست بووە بە ناوچەی «چۆنین»ی شیتاماچی و زۆرێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەو شێوەزارانەی تێدا ماوەتەوە کە لە سەردەمی ئێدۆدا لەوێ قسەیان پێ دەکرا. بەڵام، گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان لە سەردەمی دوای جەنگ و لێشاوی زۆری خەڵک کە لە ناوچەکانی دیکەوە دەھاتن، ئەم جیاوازییانەی لە ساڵانی دواییدا تا ڕادەیەکی زۆر کاڵ کردووەتەوە. ڕاپۆرت کراوە کە نەوە نوێیەکان وەک دایک و باوک و باپیرە گەورەکانیان ئاگاداری جیاوازییەکانی شێوەزارەکان نین.

شێوەزاری ھاچیجۆ، کە بە پلەی یەکەم لە ھاچیجۆجیما و ئاوگاشیما قسەی پێ دەکرێت، لە ژاپۆنیی کۆنی ڕۆژھەڵاتی سەدەی ٦ەم–٨ەمەوە ھاتووە و کەمتر لە ١٬٠٠٠ ئاخێوەری ھەیە. ئینگلیزیی بۆنین زمانێکی تێکەڵاوە (کریۆڵ) کە لە دوورگەکانی ئۆگاساوارا قسەی پێ دەکرێت، لە ئینگلیزی و ژاپۆنی وەرگیراوە، چونکە دانیشتووانی دوورگەکە لە مێژوودا لە کەسانی بە بنەچە ژاپۆنی، بەریتانی، ئەمریکی، ھاوایی، و پۆلینیسی پێکھاتبوون، کە زۆربەیان ڕەگەز تێکەڵاو بوون.

‏

• دەروازەی ئاسیا
• دەروازەی جوگرافیا
• دەروازەی تۆکیۆ
• دەروازەی ئۆڵۆمپیاد
• دەروازەی ژاپۆن
• دەروازەی شارەکان