Чудзь

Эсты і іншыя фіна-ўгорскія групы

Чудзь найчасцей вызначаецца як старажытнаруская назва эстаў і некаторых іншых фінскіх плямён або як агульная назва заходнефінскіх плямён. Тэрмін не быў саманазвай аднаго народа: у розных летапісных паведамленнях ён мог абазначаць розныя групы фіна-ўгорскага насельніцтва.

Чудзь завалоцкая

«Аповесць мінулых гадоў» адрознівае чудзь, якая жыла каля Балтыйскага мора, ад «чудзі завалоцкай», названай у пераліку народаў разам з мерай, муромай, вессю, мардвой, пермю, печорай і іншымі.

Завалоцкай чуддзю называлі насельніцтва Завалочча — земляў за водападзелам паміж басейнамі Волгі і рэк, якія ўпадаюць у Белае мора. Тэрыторыя рассялення вызначана на ўсход ад Анежскага возера, на рэках Анега і Паўночная Дзвіна.

Этнічная і моўная прыналежнасць

Дакладная этнічная і моўная прыналежнасць усіх груп, якія называліся чуддзю, не вызначана. Даследаванне гідраніміі басейнаў Волхава і Лугі паказала, што частка мясцовага насельніцтва магла размаўляць не толькі на прыбалтыйска-фінскіх, але і на іншых фіна-ўгорскіх мовах.

Раннія летапісныя згадкі

Чудзь неаднаразова згадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў». У IX стагоддзі яна разам са славенамі, крывічамі, мерай і вессю плаціла даніну варагам, пасля ўдзельнічала ў іх выгнанні, а затым — у запрашэнні варажскіх князёў.

Летапіс называе чудзь і сярод народаў, якія ўдзельнічалі ў ваенных паходах старажытнарускіх князёў. Яна згадана ў складзе войска князя Алега падчас паходу на Канстанцінопаль у 907 годзе. Падчас паходу Уладзіміра Святаславіча на Полацк, у ягоным войску таксама былі варагі, славене, чудзь і крывічы.

Пад 1030 годам летапіс паведамляе, што князь Яраслаў Мудры хадзіў паходам на чудзь, перамог яе і заснаваў на здабытай тэрыторыі горад Юр'еў (названы ў гонар хрысцільнага імя князя — Георгій), які пазней стаў вядомы як Тарту.

Адносіны з Полацкам і Ноўгарадам

У Наўгародскім першым летапісе пад 1191 годам паведамляецца пра дамоўленасць паміж наўгародцамі і палачанамі аб супольным паходзе «на літву або на чудзь». Паход супраць чудзі адбыўся зімой 1191/1192 года, але полацкае войска ў ім не ўдзельнічала. Мікола Ермаловіч тлумачыў адмову палачан ад паходу палітычнымі інтарэсамі Полацкага княства ва Усходняй Прыбалтыцы.

Усходняя Прыбалтыка ў пачатку XIII стагоддзя

У канцы XII — пачатку XIII стагоддзя розныя групы фіна-ўгорскага насельніцтва Усходняй Прыбалтыкі былі палітычна залежныя ад Полацка, Ноўгарада або Пскова і плацілі ім даніну. Паводле аналізу «Хронікі Генрыха Латвійскага», частка чудзі і латгалы вобласці Талава прызнавалі залежнасць ад Ноўгарада і Пскова, у той час як прыдзвінскія латгалы і лівы — ад Полацка.

У 1216 годзе чудзь звярнулася да полацкага князя Уладзіміра па дапамогу ў барацьбе супраць нямецкіх крыжакоў. Князь сабраў войска, але памёр перад пачаткам паходу.

Ад этноніма «чудзь» паходзіць руская назва Чудскага возера, размешчанага на сучаснай мяжы Эстоніі і Расіі. У эстонскай мове возера называецца Пейпсі (эст.: Peipsi järv).

Назва чудзі захавалася таксама ў шэрагу тапонімаў паўночнага захаду Расіі. Аднак наяўнасць падобнай геаграфічнай назвы сама па сабе не дазваляе дакладна вызначыць этнічную або моўную прыналежнасць колішняга насельніцтва.

• Эсты
• Весь (народ)
• Водзь
• Іжора (народ)
• Завалочча
• Фіна-ўгорскія народы
• Яраслаў Мудры

• Чудзь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 286. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
• Ермаловіч М. І. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с.
• Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов / под ред. и с предисл. А. Н. Насонова. — Москва; Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1950. — 642 с.
• Повесть временных лет / подгот. текста Д. С. Лихачёва; перевод Д. С. Лихачёва и Б. А. Романова; под ред. В. П. Адриановой-Перетц. — Москва; Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1950. — Ч. 1. — 404 с.
• Rahkonen, Pauli (2011). Finno-Ugrian hydronyms of the River Volkhov and Luga catchment areas. Suomalais-Ugrilaisen Seuran Aikakauskirja(англ.). 93: 205–266.