Кірыліца

Назва кірыліца паходзіць ад імя Кірыла Філосафа, аднаго з пачынальнікаў славянскай пісьмовай традыцыі. Аднак у сучаснай славістыцы большасць даследчыкаў звязвае непасрэдную дзейнасць Кірыла і Мяфодзія са стварэннем глаголіцы, а ўзнікненне кірыліцы — з дзейнасцю наступнага пакалення славянскіх кніжнікаў у Першым Балгарскім царстве. Таму назва пісьма ўшаноўвае Кірыла і кірыла-мяфодзіеўскую традыцыю, але сама па сабе не сведчыць пра яго асабістае аўтарства.

У беларускай літаратурнай мове ўжываецца назва кірыліца. Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы ў артыкуле пісьмо непасрэдна прыводзіць словазлучэнне кірыліцкае пісьмо як прыклад назвы сістэмы пісьма. Форма кірыліцкі паслядоўна ўжываецца таксама ў Гістарычным слоўніку беларускай мовы — кірыліцкія тэксты, кірыліцкая графічная абалонка, кірыліцкае пісьмо. У сучаснай беларускай навуковай і вучэбнай літаратуры пашыраны таксама варыянт кірылічнае пісьмо.

Слова азбука, утворанае ад старажытных назваў першых кірылічных літар аз і букі, можа абазначаць алфавіт або яго ўпарадкаваны набор. Яно не цалкам тоеснае тэрміну кірыліца, бо сучасная кірыліца ахоплівае мноства асобных азбук і арфаграфій.

Кірыл і Мяфодзій і глаголіца

Каля 863 года візантыйскія місіянеры Канстанцін (Кірыл) Філосаф і Мяфодзій пачалі місію ў Вялікай Маравіі, для якой былі падрыхтаваны пераклады хрысціянскіх тэкстаў на славянскую мову. Створаны ў іх асяроддзі алфавіт сучасная навука пераважна атаясамлівае з глаголіцай, а не з кірыліцай.

Пасля смерці Мяфодзія ў 885 годзе частка яго вучняў пакінула Вялікую Маравію і трапіла ў Першае Балгарскае царства. Балгарскія культурныя цэнтры канца IX — пачатку X стагоддзя, перадусім звязаныя з Праслаўскай кніжнай школай, сталі асяроддзем развіцця новай славянскай графічнай сістэмы, значна бліжэйшай паводле формы да грэчаскага пісьма.

Фарміраванне кірыліцы

Кірыліца склалася ў Першым Балгарскім царстве прыблізна ў канцы IX — пачатку X стагоддзя. Яе ўзнікненне звычайна звязваюць з кніжным асяроддзем усходняй Балгарыі і Праслава; дакладны аўтар або група аўтараў невядомыя. Традыцыйная атрыбуцыя стварэння кірыліцы Кліменту Ахрыдскаму не мае дастатковага гістарычнага пацвярджэння і не лічыцца ўстаноўленым фактам.

Асновай новага пісьма стаў грэчаскі ўстаўны алфавіт. Літары для гукаў, якія мелі блізкія адпаведнікі ў грэчаскай мове, былі пераняты з грэчаскай графікі; для спецыфічных славянскіх гукаў былі створаны або адаптаваны дадатковыя знакі, часткова з выкарыстаннем глагалічнай традыцыі. Таму паходжанне кірыліцы нельга апісваць ні як простую замену форм глагалічных літар грэчаскімі, ні як незалежнае ад глаголіцы капіраванне грэчаскага алфавіта.

Раней у літаратуры шырока паўтаралася сцвярджэнне, што кірыліца была афіцыйна ўведзена на Праслаўскім саборы 893 года. Сучасныя даследаванні звяртаюць увагу, што існаванне такога рашэння крыніцамі не пацвярджаецца, а глаголіца і кірыліца яшчэ пэўны час функцыянавалі паралельна.

Дакладны склад ранняй кірыліцы не быў цалкам нязменным: у розных рукапісах і рэгіянальных традыцыях сустракаліся варыянты знакаў і розны набор дадатковых грэчаскіх літар. У традыцыйным беларускім энцыклапедычным апісанні кірыліца XI стагоддзя мае 43 літары, з якіх 24 выводзяцца з візантыйскага пісьма, а 19 былі створаны або прыстасаваны для славянскай мовы. Лік 43 характарызуе рэканструяваны стараславянскі набор пэўнага перыяду, а не кірыліцу як сістэму пісьма на працягу ўсёй яе гісторыі.

Сярод характэрных гістарычных кірылічных графем былі Ѣ (яць), Ѧ і Ѫ (юсы), Ѯ (ксі), Ѱ (псі), Ѳ (фіта), Ѵ (іжыца), Ѡ (амега) і шэраг ётаваных форм. Частка знакаў дублявала або часткова дублявала гукавыя значэнні іншых літар, а некаторыя выкарыстоўваліся пераважна ў словах грэчаскага паходжання.

Літары выкарыстоўваліся таксама для запісу лікаў. У традыцыйным 43-літарным апісанні 27 знакаў мелі лікавыя значэнні; літару ў лікавай функцыі звычайна пазначалі цітлай. Сістэма ў значнай ступені наследавала грэчаскі прынцып літарнай нумарацыі.

Раннія помнікі

Найранейшыя помнікі кірыліцы паходзяць з Балкан. Найстаражытнейшы вядомы дакладна датаваны кірылічны надпіс знойдзены ў скальным манастыры каля Крэпчы ў сучаснай Балгарыі і датуецца 921 годам; вядомыя таксама датаваныя надпісы з Праслава 931 года і з Дабруджы 943 года.

Найранейшыя захаваныя значныя стараславянскія рукапісы кірыліцай адносяцца пераважна да X—XI стагоддзяў. Да іх належаць, у прыватнасці, Савава кніга і Супрасльскі рукапіс. Астрамірава Евангелле 1056—1057 гадоў з'яўляецца найстарэйшым дакладна датаваным буйным усходнеславянскім кірылічным рукапісам, але не найранейшым помнікам кірыліцы ў цэлым.

У X стагоддзі кірыліца замацавалася ў Балгарыі, адкуль разам са стараславянскай кніжнай традыцыяй распаўсюдзілася ў Сербію і на землі ўсходніх славян. Пасля прыняцця хрысціянства ў Старажытнарускай дзяржаве кірыліцкае пісьмо стала асноўнай графічнай сістэмай яе кніжнай і паступова дзелавой пісьменнасці.

У сярэдневяковых славянскіх традыцыях формы кірылічнага пісьма змяняліся. Асноўнымі рукапіснымі тыпамі былі устаў, пазней паўустаў і скорапіс; для дэкаратыўнага афармлення загалоўкаў ужывалася вязь. Гэтыя назвы апісваюць почыркі і стылі графічнага выканання, а не асобныя сістэмы пісьма.

Кірыліца выкарыстоўвалася ў Сярэдневякоўі і раннім Новым часе не толькі ў славян. Яна доўгі час служыла таксама для румынскай мовы ў Валахіі і Малдавіі, пакуль у XIX стагоддзі румынская пісьмовая традыцыя не перайшла на лацінскае пісьмо.

Кірылічная графічная традыцыя перайшла ад старажытнаўсходнеславянскага пісьменства да старабеларускай пісьмовай мовы. У ранніх старабеларускіх помніках захоўваўся амаль увесь традыцыйны кірылічны набор, аднак з развіццём мовы многія дублетныя знакі паступова страчвалі функцыянальную неабходнасць.

У старабеларускім пісьме суіснавалі, напрыклад, графічныя дублеты о—ѡ, е—є—ѣ, і—и—ѵ, у—ꙋ, з—ѕ, ф—ѳ, а таксама грэчаскія знакі ѯ і ѱ. Адначасова ўзнікала неабходнасць дакладней перадаваць асаблівасці беларускай мовы; на беларускай глебе выйшлі з ужытку некаторыя старыя знакі, а ў канцы XV стагоддзя з'яўляецца графема э, у канцы XVI стагоддзя — й.

Важным этапам стала развіццё друкаванай кірылічнай графікі. Францыск Скарына на аснове паўустава выпрацаваў у сваіх выданнях друкарскі варыянт кірыліцы, які паўплываў на наступную ўсходнеславянскую кніжную традыцыю; у XVI стагоддзі Грынь Івановіч стварыў спецыяльны друкарскі курсіўны шрыфт, што імітаваў тагачасны скорапіс.

У XVIII стагоддзі развіццё ўласнай старабеларускай кірылічнай графікі перапынілася разам з заняпадам старабеларускай афіцыйнай пісьмовай традыцыі. Новая беларуская кірылічная графіка XIX—XX стагоддзяў фарміравалася ўжо на аснове грамадзянскага шрыфту, выпрацаванага ў Расіі ў выніку рэформы кірыліцы пачатку XVIII стагоддзя, але захавала і развіла шэраг уласных беларускіх сродкаў.

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар. Ад іншых сучасных славянскіх кірылічных алфавітаў яго адрозніваюць, у прыватнасці, літары І і Ў; афрыкаты /d͡z/ і /d͡ʐ/ перадаюцца дыграфамі дз і дж, а апостраф выконвае асобную арфаграфічную функцыю і літарай не з'яўляецца.

У 1708—1710 гадах у Расіі была праведзена рэформа друкарскага кірылічнага шрыфту, у выніку якой сфарміраваўся грамадзянскі шрыфт. Былі спрошчаны формы літар і склад друкаванага набору, а новыя графічныя формы зблізіліся з тагачаснай заходнееўрапейскай тыпаграфікай.

Грамадзянскі шрыфт стаў непасрэднай графічнай асновай сучасных усходнеславянскіх алфавітаў і аказаў значны ўплыў на пазнейшыя кірылічныя алфавіты іншых моў. Разам з тым балгарская, сербская і іншыя паўднёваславянскія традыцыі прайшлі ўласныя арфаграфічныя і графічныя рэформы, таму сучасную кірыліцу нельга зводзіць да аднаго рускага набору літар.

У XIX — першай палове XX стагоддзя кірыліца была істотна пашырана для запісу неславянскіх моў Расійскай імперыі, а пазней СССР. Ствараліся новыя літары з дыякрытычнымі знакамі, кручкамі, рыскамі і іншымі элементамі; сучасны Unicode змяшчае такія знакі для цюркскіх, каўказскіх, уральскіх і іншых моў.

У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у СССР значная колькасць неславянскіх моў была пераведзена на лацінскае пісьмо, але з канца 1930-х гадоў для большасці з іх былі ўведзены кірылічныя алфавіты. Пасля распаду СССР частка дзяржаўных моў, у тым ліку азербайджанская і туркменская, перайшла на лацінку; ва ўзбекскай мове лацінскае пісьмо атрымала афіцыйны статус, хоць кірыліца працягвае шырока выкарыстоўвацца.

У сучаснай кірыліцы няма адзінага абавязковага набору літар. Кожная мова мае ўласны алфавіт, які можа выкарыстоўваць агульнае кірылічнае ядро, выключаць частку знакаў або дадаваць спецыяльныя літары.

Славянскія мовы

Сярод сучасных славянскіх літаратурных моў кірылічныя алфавіты выкарыстоўваюцца ў беларускай, балгарскай, македонскай, рускай, сербскай і ўкраінскай мовах; кірылічныя стандарты існуюць таксама для русінскай і чарнагорскай моў. У Сербіі Канстытуцыя вызначае сербскую мову і кірыліцу як афіцыйныя, хоць лацінка таксама шырока ўжываецца. У Чарнагорыі кірылічнае і лацінскае пісьмо паводле артыкула 13 Канстытуцыі раўнапраўныя.

Неславянскія мовы

Для многіх неславянскіх моў кірылічныя алфавіты былі створаны шляхам далучэння спецыяльных літар да базавага набору. Асабліва шмат пашыраных знакаў выкарыстоўваюць цюркскія і каўказскія мовы.

Пералік моў

Ніжэй прыведзены непоўны пералік сучасных моў, у стандартных або шырока ўжываных пісьмовых формах якіх выкарыстоўваецца кірыліца. У часткі моў яна суіснуе з іншымі сістэмамі пісьма або мае рэгіянальны статус.

• Славянскія мовы
  • усходнеславянскія:
    • беларуская;
    • руская;
    • украінская;
    • русінская — некалькі рэгіянальных стандартаў;
  • паўднёваславянскія:
    • балгарская;
    • македонская;
    • сербская;
    • чарнагорская — паралельна з лацінкай.
• Цюркскія мовы
  • башкірская;
  • казахская;
  • кіргізская;
  • татарская;
  • чувашская;
  • алтайская;
  • карачаева-балкарская;
  • кумыцкая;
  • нагайская;
  • хакаская;
  • шорская;
  • тувінская;
  • саха (якуцкая);
  • далганская.
• Мангольскія мовы
  • мангольская — паралельна з традыцыйным мангольскім пісьмом у частцы афіцыйнага ўжытку;
  • бурацкая;
  • калмыцкая.
• Уральскія мовы
  • удмурцкая;
  • комі;
  • комі-пярмяцкая;
  • марыйская;
  • эрзянская;
  • макшанская;
  • ненецкая;
  • хантыйская;
  • мансійская;
  • кільдзінская саамская;
  • селькупская.
• Іранскія мовы
  • таджыкская;
  • асецінская.
• мовы Каўказа
  • абхазская;
  • абазінская;
  • адыгейская;
  • кабардына-чаркеская;
  • чачэнская;
  • інгушская;
  • аварская;
  • даргінская;
  • лакская;
  • лезгінская;
  • табасаранская;
  • агульская;
  • рутульская;
  • цахурская.
• мовы Сібіры і Далёкага Усходу
  • чукоцкая;
  • каракская;
  • ітэльменская;
  • эвенская;
  • эвенкійская;
  • нанайская;
  • удэгейская;
  • кетская;
  • ніўхская;
  • сібірская юпікская.

Гэты пералік не ахоплівае гістарычныя кірылічныя арфаграфіі і ўсе малыя мовы з абмежаваным пісьмовым ужыткам. Склад і прававы статус некаторых алфавітаў змяняліся ў XX—XXI стагоддзях, таму прыналежнасць мовы да кірылічнай традыцыі не заўсёды азначае выключнае выкарыстанне кірыліцы.

Кірыліца з'яўляецца дзяржаўнай або афіцыйнай графічнай асновай для нацыянальных моў Беларусі, Балгарыі, Кыргызстана, Паўночнай Македоніі, Расіі, Сербіі, Таджыкістана і Украіны, а таксама працягвае выкарыстоўвацца для дзяржаўнай казахскай мовы ў Казахстане. У Чарнагорыі кірыліца і лацінка канстытуцыйна раўнапраўныя; у Манголіі з 1 студзеня 2025 года дзяржаўныя і мясцовыя органы выкарыстоўваюць кірыліцу паралельна з традыцыйным мангольскім пісьмом.

Планы пераходу казахскай мовы на лацінскае пісьмо не азначаюць, што пераход ужо завершаны. Паводле афіцыйнага электроннага ўрада Казахстана, на канец 2025 года новы лацінскі алфавіт і яго арфаграфічныя прынцыпы ўсё яшчэ распрацоўваліся і выпрабоўваліся.

Пасля далучэння Балгарыі да Еўрапейскага саюза 1 студзеня 2007 года кірыліца стала трэцяй сістэмай пісьма, што афіцыйна выкарыстоўваецца ва ўстановах ЕС, пасля лацінскага і грэчаскага пісьма.

Сучасныя кірылічныя сістэмы пісьма маюць напрамак злева направа. Большасць сучасных літар утварае пары вялікай і малой формы, а словы звычайна падзяляюцца прабеламі.

Формы часткі кірылічных літар непасрэдна нагадваюць грэчаскія, напрыклад А, В, Е, К, М, Н, О, Р, С, Т, Х. Іншыя літары ўзніклі або былі істотна зменены ў славянскай традыцыі. Падабенства гліфаў не азначае абавязковага супадзення іх гукавых значэнняў з адпаведнымі грэчаскімі або лацінскімі знакамі.

У розных кірылічных тыпаграфічных традыцыях адна і тая ж графема можа мець розныя лакалізаваныя формы. Асабліва прыкметныя адрозненні існуюць паміж звычайнымі ўсходнеславянскімі, балгарскімі і сербска-македонскімі формамі малых і курсіўных літар; у электронным тэксце гэта пераважна варыянты гліфаў адных і тых жа сімвалаў, а не асобныя коды Unicode.

У старым кірылічным пісьме літары выкарыстоўваліся не толькі для перадачы моўных гукаў, але і як лічбавыя знакі. Сістэма была ў асноўным пабудавана паводле грэчаскага ўзору: асобныя літары абазначалі адзінкі, дзясяткі і сотні, а лікавая функцыя магла пазначацца цітлай.

Не ўсе славянскія літары мелі лікавыя значэнні. У традыцыйным апісанні 43-літарнай кірыліцы XI стагоддзя лікавую функцыю мелі 27 літар. Паступова ў свецкім пісьме гэтую сістэму выцеснілі індыйска-арабскія лічбы, але яна захавалася ў царкоўнаславянскай традыцыі.

Да распаўсюджання Юнікоду для кірылічных тэкстаў існавала некалькі несумяшчальных 8-бітных кадзіровак. Сярод найбольш вядомых — KOI8-R, KOI8-U, Windows-1251, ISO 8859-5 і CP866. Выбар кадзіроўкі часта залежаў ад мовы, аперацыйнай сістэмы і сферы выкарыстання.

Сучасны міжнародны стандарт Unicode забяспечвае адзінае кадаванне кірылічных сімвалаў розных моў і гістарычных перыядаў. У версіі Unicode 17.0 асноўныя кірылічныя знакі размеркаваны паміж шасцю спецыялізаванымі блокамі:

Націск і многія іншыя дыякрытычныя асаблівасці могуць перадавацца камбінацыяй асноўнай літары з асобным далучальным знакам, напрыклад U+0301 COMBINING ACUTE ACCENT. Адначасова для некаторых моў у Unicode існуюць і асобна закадаваныя літары з дыякрытыкай, таму сцвярджэнне, што ў Unicode «няма кірылічных літар з націскам», у агульным выглядзе няправільнае.

У стандарце ISO 15924 сучаснай кірыліцы адпавядае код Cyrl і лікавы код 220. Для гістарычнага царкоўнаславянскага варыянта кірылічнага пісьма зарэгістраваны асобны код Cyrs (221).

• Батвіннік М. Б. Кірыліца // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5 т. — Т. 3: Карчма — Найгрыш / рэдкал.: І. П. Шамякін і інш. — Мінск: БелСЭ, 1986. — С. 56—57.
• Булыка А. М. Кірыліца // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 287.
• Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
• Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография. — 2-е изд. — Москва: Наука, 1979.
• Каўрус А. А., Круталевіч М. М. Славянскія азбукі, іх паходжанне // Стараславянская мова. — Мінск: Беларуская навука, 2005. — С. 18—25.
• Alberti A. Najstarsze inskrypcje w języku słowiańskim. — Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023. — DOI: 10.18778/8331-225-5.
• Cubberley P. The Slavic Alphabets // The World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — P. 346—355. — ISBN 0-19-507993-0.
• Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.
• Savić V. D. On the issue of the formation of the Cyrillic alphabet: Some observations // Južnoslovenski filolog. — 2022. — Vol. 78, № 2. — P. 175—205. — DOI: 10.2298/JFI2202175S.
• The Unicode Standard, Version 17.0. Chapter 7: Europe-I. § 7.4 Cyrillic. — The Unicode Consortium, 2025.

• Сістэма пісьма
• Глаголіца
• Стараславянская кірыліца
• Беларускі алфавіт
• Лацінскае пісьмо
• Арабскае пісьмо
• Грамадзянскі шрыфт
• Устаўнае пісьмо
• Паўустаўнае пісьмо
• Скорапіс
• Вязь
• Кірылічная сістэма злічэння
• Раманізацыя
• Транслітарацыя
• Палеаграфія
• Юнікод
• ISO 15924

• На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кірыліца
• Cyrillic у стандарце Unicode
• Блок Cyrillic U+0400—U+04FF у табліцах Unicode
• ISO 15924 Code Lists