Tiamin (ing. thiamine), yəni B1 vitamini — suda həll olan vitamindir. İnsan orqanizmində sərbəst tiamin, tiamin monofosfat (TMP), tiamin difosfat və ya pirofosfat (TDP/TPP) və tiamin trifosfat kimi formalarda mövcuddur. Metabolik baxımdan əsas aktiv forma TDP-dir; o, karbohidrat və amin turşusu mübadiləsində mühüm fermentlərin kofermentidir.
Tarixi
Beriberinin qidalanma ilə əlaqəli xəstəlik olması barədə ilkin müşahidələr XIX əsrin sonlarında formalaşmışdı. 1890-cı illərdə Christiaan Eijkman və Gerrit Grijns düyü kəpəyində xəstəliyin qarşısını alan suda həll olan amilin mövcudluğunu göstərmiş, 1926-cı ildə Barend Coenraad Petrus Jansen və Willem Donath bu amili kristal halda ayırmışdılar. 1930-cu illərdə Robert R. Williams maddənin kimyəvi quruluşunu aydınlaşdırdı və ona thiamine adını verdi.
Kimyəvi quruluşu və formaları
Tiamin molekulu pirimidin və tiazolium halqalarından ibarətdir. Bu halqalar metilen körpüsü ilə birləşir. Orqanizmdə o, sərbəst forma ilə yanaşı fosforlaşmış törəmələr, yəni TMP, TDP/TPP və TTP şəklində də olur. Bioloji baxımdan ən mühüm törəmə TDP-dir.
Bioloji rolu
Tiamin əsasən TDP şəklində aşağıdakı ferment sistemləri üçün koferment rolunu oynayır:
- piruvat dehidrogenaza kompleksi;
- alfa-ketoqlutarat dehidrogenaza kompleksi;
- şaxələnmiş zəncirli α-keto turşuların dehidrogenaza kompleksi;
- transketolaza.
Bu səbəbdən tiamin enerji yaranması, Krebs dövranı, pentozafosfat yolu və bəzi amin turşularının katabolizmi üçün vacibdir. Tiamin çatışmazlığında xüsusilə enerji tələbatı yüksək olan toxumalar, o cümlədən sinir sistemi və ürək-damar sistemi, daha çox zədələnir.
Sorulması və mübadiləsi
Qida ilə qəbul edilən tiamin əsasən nazik bağırsaqda sorulur. Fizioloji dozalarda sorulma daşıyıcı vasitəli proseslə, yüksək farmakoloji dozalarda isə qismən passiv diffuziya ilə gedir. Hüceyrə səviyyəsində tiaminin daşınmasında əsas rol oynayan zülallar SLC19A2 və SLC19A3 genlərinin məhsullarıdır. Orqanizmdə tiamin ehtiyatı məhduddur. Buna görə onun qida ilə davamlı qəbulu vacib sayılır.
Qida mənbələri
Tiamin təbii olaraq bütöv taxıllarda, paxlalılarda, mayada, bəzi qoz-fındıq növlərində, həmçinin donuz əti kimi bəzi heyvani məhsullarda olur. Bir çox ölkələrdə un və dənli məhsulların bir hissəsi tiaminlə zənginləşdirilir. Dənli bitkilərin təmizlənməsi və cilalanması, xüsusilə də ağ düyünün kəpək hissəsinin uzaqlaşdırılması, tiamin miqdarını xeyli azalda bilər.
Çatışmazlığı
Tiamin çatışmazlığı klassik olaraq beri-beri ilə əlaqələndirilir. Xəstəlik quru, yəni əsasən nevroloji, və yaş, yəni əsasən ürək-damar, formalarda təsvir olunur. Ağır çatışmazlıq halları Vernike ensefalopatiyası və Korsakoff sindromu ilə də əlaqəlidir. Risk qruplarına xroniki alkoqol istifadəsi olan şəxslər, malnutrisiya halları, bariatrik cərrahiyyədən sonrakı xəstələr, uzunmüddətli qusma və malabsorbsiyalı vəziyyətlər daxildir. Klinik praktikada tiamin çatışmazlığı təcili tanınmalı və müalicə olunmalıdır. Çünki erkən müdaxilə ilə geri dönə bilən pozuntular gecikdikdə qalıcı ola bilər.
Həmçinin bax
- B vitamini
- Beri-beri
- Vernike ensefalopatiyası
- Korsakoff sindromu
- Koferment
