Tantra (sanskr. तन्त्र; mənası: "toxuma", "çərçivə" və ya "davamlılıq") — Hinduizm və Buddizm daxilində geniş yayılmış, ritual, meditasiya və ezoterik təcrübələrə əsaslanan mənəvi ənənə. Hinduizm kontekstində Tantra əsasən ilahi enerjinin aktiv və dişi təzahürü olan Şakti kultu (Şaktizm) ilə sıx bağlıdır.
Mahiyyəti və yanlış şərhlər
Müasir Qərb cəmiyyətlərində və qərbdilli təhsil sistemindən keçmiş Şərq ziyalıları arasında Tantra fundamental olaraq yalnız seksuallıq və cinsi praktika ilə əlaqələndirilir. Lakin ənənəvi Tantra fəlsəfəsində seksuallıq, yalnız müəyyən qapalı qollar tərəfindən (sol əl cərəyanı — Vamaçara), son dərəcə ciddi şərtlər altında icra edilən və digər mənəvi-psixoloji ritüallarla bərabər bütöv halda dəyərləndirilən ritualistik bir elementdir. Klasik mənbələr mənəvi hazırlığı, Quru-mürid (Guru-shishya) əlaqəsi və daxili nizam-intizamı olmadan bu rituallara üz tutanları sərt şəkildə tənqid edir:
Quru-şişya (müəllim-tələbə) ənənəsindən uzaq olan və kütləvi surətdə yayılan yanlış məlumatlara aldanan bəzi şəxslər "Kuladharma"nın (tantrik yolun) mahiyyətini öz dərk etdikləri kimi xəyal edirlər. Əgər yalnız şərab içməklə insanlar maariflənməyə (mokşa) çata bilsəydilər, onda bütün alkoqol aludəçiləri mənəvi kamilliyə çatardılar. Əgər yalnız ət yeməklə ali məqamlara varmaq mümkün olsaydı, dünyadakı bütün yırtıcılar fəzilət sahibi sayılardılar. Əgər xilas şakti (dişi enerji) ilə cinsi əlaqə vasitəsilə qazanılsaydı, onda yer üzündəki bütün canlılar öz dişiləri ilə cütləşərək nicat tapardılar.
Kularnava Tantra, II, 116-118
Modern Qərbdə transformasiyası ("Neo-Tantra")
Tantra xüsusilə ABŞ və Avropada kommersiyalaşdırılaraq populyar mədəniyyətin bir hissəsinə çevrilmişdir. Bəzi sosioloq və dinşünaslar modern Qərbdəki bu təzahürü orijinal ezoterik təlimdən fərqləndirmək üçün "Amerika Tantrası" və ya "Neo-Tantra" adlandırırlar. Bu termin təlimin kitablar, videolar və kommersiya xarakterli seminarlar (vorkşoplar) vasitəsilə mənəvi kontekstdən qopardılaraq bir növ psixo-fiziki terapiya sənayesinə çevrildiyini ifadə edir. Qərbdə iddia olunanın əksinə, klassik Tantrada cinsi ayinlər (Maithuna) yalnız çox kiçik və qapalı ezoterik qruplar tərəfindən icra olunur və əksər hallarda bu ayinlər fiziki deyil, sırf daxili, psixoloji-energetik simvolizmdən (bədəndəki dişi və erkək enerjilərin birləşməsi) ibarətdir.
Hindu Tantrası
Hindu Tantrasının fəlsəfəsi, Şruti (vəhy) xüsusiyyətinə malik olduğuna inanılan 92 mətndən ibarət "Tantralar korpusu" üzərində formalaşmışdır. Tantrik təlimlər Hinduizmin dörd əsas qolu olan Vayşnavizm, Şayvizm, Qanapatya və Şaktizm cərəyanlarının hər birində mövcuddur.
Tantrik ənənə (Tantrika Parampara) Vedik ənənə (Vaidika Parampara) ilə paralel və ya onunla daxilən sıx şəkildə qarışmış bir sistem kimi qəbul edilə bilər. Hindistan mütəfəkkiri Svami Nikhilananda qeyd edir ki, tantrik düşüncə təkcə Vedalarla deyil, həmçinin Upanişadlar, Puranalar və Yoqa fəlsəfəsi ilə də birbaşa əlaqəlidir. Məsələn, Şakta Tantrasının fundamental mətnlərindən sayılan "Tripura Rahasya" əsərində qeyd olunur: "Bu mətn Vedalar, Puranalar və digər müqəddəs yazılardakı təlimlərin bir xülasəsidir."
Qərbin tanınmış Tantra tədqiqatçısı Artur Avalon (Ser Con Vudroff) "Mahanirvana Tantra" əsərinə yazdığı ön sözdə, Hinduizmin ortodoks yollarından biri sayılan Tantranın Kali-yuqa (Zülmət dövrü) insanlarının ehtiyaclarını qarşılamaq üçün ortaya çıxan "Vaidika Karmakanda"nın (Vedik rituallar sisteminin) bir təkamülü olduğunu qeyd edir. Mətndə Şivanın öz xanımı Parvatiyə belə müraciət etdiyi bildirilir: "Ey mübarək xanım! Enerjidən məhrum olan və yaşamaq üçün yalnız yedikləri qidadan asılı qalan Kali dövrü insanlarının rifahı üçün onlara Kaula təlimi verilmişdir."
Üç əsas Tantra məktəbi
Ənənəvi Tantra üç əsas fəlsəfi məktəbə və ya tətbiq yoluna bölünür: Samaya, Mişra və Kaula.
Samaya Tantra
Bu məktəb həmçinin "Sağ əl yolu" (Dakşinaçara) kimi tanınır. Tamamilə daxili və mənəvi xarakter daşıyan bu yolda tətbiqçi xarici rituallardan imtina edərək, birbaşa başın təpə hissəsində yerləşən ali enerji mərkəzi — Sahasrara çakra üzərində meditasiya edir. Burada bədəndəki incə enerji kanalları (Nadi) və həyat enerjisi (Prana) haqqında dərin biliklər əldə olunur. XX əsrdə bu məktəbin fəlsəfəsinə modern və humanist bir şərh Şri Şri Anandamurti tərəfindən gətirilmişdir.
Mişra Tantra
Adından da göründüyü kimi (Mişra — qarışıq), bu məktəb həm daxili meditasiyanı, həm də müəyyən xarici fiziki ritualları özündə birləşdirir. Tətbiqçilər əsasən ürək mərkəzinin — Anahata çakranın açılması və mənəvi sevginin oyadılması məqsədilə meditativ təcrübələr icra edirlər.
Kaula Tantra
Tez-tez "Sol əl yolu" (Vamaçara) adlandırılan bu məktəb digərlərindən fərqli olaraq daha çox somatik (fiziki) elementlərə əsaslanır. Bu yolun tələbələri onurğa sütununun aşağısındakı gizli enerjini — Kundalinini oyatmaq və ilkin mərkəz olan Muladhara çakranı aktivləşdirmək üçün xüsusi rituallar icra edirlər ki, bu rituallara bəzən (ciddi nəzarət altında) cinsi elementlər də daxil ola bilir. Müasir yoqa ustadı Svami Ramanın qeyd etdiyi kimi, Kaula məktəbinin bəzi fiziki və radikal ritualları, adətən, təcrübəsiz və mənəvi baxımdan hazırlıqsız yeni başlayanlar tərəfindən sui-istifadə edilir və bu da onların daxili psixoloji tarazlığına ciddi zərər vurur.
Xarici keçidlər
- "Tantra: enlightenment to revolution", British Museum, 2021
- "Tantra: enlightenment to revolution", British Museum, 2021
