Sxoliya (yun. σχόλιον sözündən, ilkin forması «məktəb şərhi» deməkdir) — qədim və ya orta əsr əlyazmasının haşiyələrində (marginal sxoliya) və ya sətirlər arasında (xətlərarası sxoliya) kiçik şərhlər. Sxoliya müəllifi "sxoliast" adlanır və onun adı adətən naməlum olur.
Tarix
Qədim sxoliyalar, xüsusən də qədim ədəbi tarix haqqında, qədim dünyanın bir çox aspektləri haqqında mühüm məlumat mənbələridir. Adətən anonim olan ən erkən sxoliyalar e.ə. 5-ci və ya 4-cü əsrlərə aiddir (məsələn, İliadaya aid "Sxoliya minora"). Sxoliyaların tərtib edilməsi təcrübəsi Bizans dövrünün sonlarına qədər davam etmişdir, bunun bariz nümunələri XII əsrdə arxiyepiskop Evstatiusun Homerə yazdığı kütləvi şərhlər və XIV əsrdə Tomas Magister, Demetrius Triklinius və Manuel Moşopulosun "Sxoliya recentiora" əsərləridir.
Mühüm sxoliya məcmuləri
Yunan
Ən əhəmiyyətliləri Homer İliadasındakı əlyazmalardır, xüsusən də 1781 - ci ildə Villoison tərəfindən Venesiyadakı Biblioteca Marcianada aşkar edilmiş 10-cu əsr əlyazmalarında tapılanlardır və bunlar Aristarx və onun məktəbinə əsaslanır. Hesiod, Pindar, Sofokl, Aristofan və Apollonius Rodius haqqında sxoliyalar da son dərəcə vacibdir.
Latın
Latın dilində ən əhəmiyyətliləri Serviusun Virgil üzərindəki əsərləri; Akro və Porfirionun Horatsi üzərindəki əsərləri; və Donatusun Terens üzərindəki əsərləridir.
Digər istifadələr
Benedikt Spinoza özünün "Etika" əsərindəki bir çox təkliflərə, fərdi təkliflərin şərhlərinə və genişləndirmələrinə, bəzən isə bir sıra təkliflər üzərində qurulmuş arqumentasiya bölmələrinə, qısa nəticələrə öz sxoliyasını vermişdir.
Müasir riyaziyyat mətnlərində sxoliyalar, bir mühakimə xəttini gücləndirə və ya əvvəllər verilmiş sübutlarla müqayisə edə bilən marjinal qeydlərdir. Məşhur bir nümunə, Bayesin sxoliyasıdır, burada o, Bernulli prosesinin parametrinin preoru üçün davamlı vahid paylanma fərziyyəsini əsaslandırır.
Əlavə ədəbiyyat
- L.D. Reynolds and N.G. Wilson, Scribes & scholars: a guide to the transmission of Greek & Latin literature, Oxford, 1974.
