Norma postępowania

W modelowej strukturze normy postępowania wyróżnia się trzy elementy:

1. adresata normy – podmiot, któremu norma wyznacza zachowanie;
2. okoliczności – sytuację, w której adresat ma zrealizować wyznaczony przez normę obowiązek;
3. zachowanie – działanie albo zaniechanie, które jest adresatowi nakazane albo zakazane.

Schemat normy można więc przedstawić jako: A w okolicznościach O powinien czynić Z albo A w okolicznościach O nie powinien czynić Z.

W starszych i późniejszych pracach Zygmunta Ziembińskiego konstrukcja ta pozostawała zasadniczo niezmienna. Już w Logicznych podstawach prawoznawstwa oraz Analizie pojęcia czynu wskazywał on jako konieczne składniki normy określenie adresata, okoliczności i wyznaczonego zachowania.

Nie każde zdanie gramatyczne zawierające zwrot „powinien” albo „należy” jest zatem kompletną normą postępowania. Wypowiedź może wymagać uzupełnienia na podstawie kontekstu o adresata, okoliczności lub zachowanie, aby możliwe było zrekonstruowanie z niej normy postępowania.

Adresatem normy postępowania jest podmiot, któremu norma wyznacza określone zachowanie.

Adresat może być wskazany za pomocą nazwy indywidualnej albo nazwy generalnej. Norma wskazująca adresata nazwą indywidualną jest normą indywidualną, natomiast norma wskazująca go przez posiadane przez niego cechy – normą generalną.

Generalności normy nie należy utożsamiać z liczbą jej faktycznych adresatów. Nazwa generalna może w określonym czasie mieć tylko jeden desygnat, a nawet nie mieć żadnego desygnatu. O generalnym albo indywidualnym charakterze normy decyduje sposób wskazania adresata, a nie liczba podmiotów faktycznie spełniających dane kryterium.

Zakresem zastosowania normy jest klasa sytuacji, w których adresat normy ma postąpić w sposób przez nią wyznaczony.

Dopóki nie wystąpią wszystkie okoliczności należące do zakresu zastosowania normy, wyznaczony przez nią obowiązek ma charakter potencjalny. Gdy okoliczności te wystąpią, norma znajduje zastosowanie, a obowiązek adresata aktualizuje się.

Znalezienie przez normę zastosowania nie przesądza jeszcze, czy adresat zachowa się zgodnie z normą. Adresat może zaktualizowany obowiązek zrealizować albo normę przekroczyć.

Zakresem normowania normy jest klasa przyszłych zachowań jej adresata, które dana norma kwalifikuje jako nakazane albo zakazane.

Zakres zastosowania i zakres normowania dotyczą zatem różnych elementów normy. Pierwszy określa sytuacje, w których aktualizuje się obowiązek, drugi – zachowania objęte nakazem lub zakazem.

Rozróżnienie to ma szczególne znaczenie w prawoznawstwie. To samo zachowanie może należeć do zakresu normowania jednej normy, a zarazem stanowić element zakresu zastosowania innej. Przykładowo dokonanie czynu zakazanego może należeć do zakresu zastosowania normy nakazującej właściwemu organowi podjęcie określonej reakcji.

Norma postępowania odnosi się do postępowania, czyli takiego zachowania, którym podmiot może w odpowiednim zakresie kierować. Formułowanie normy nakazującej komuś zachowanie całkowicie niezależne od jego woli, np. zaprzestanie trawienia pokarmu, jest z tego punktu widzenia niedorzeczne.

Zachowanie wyznaczone przez normę:

• może polegać na działaniu albo powstrzymaniu się od działania;
• musi być zachowaniem przyszłym w stosunku do momentu, w którym norma ma oddziaływać na adresata;
• może zostać określone bezpośrednio przez wskazanie czynności albo przez wskazanie stanu rzeczy, który adresat ma swoim zachowaniem spowodować, podtrzymać albo usunąć.

Wypowiedź stwierdzająca, że ktoś powinien był w przeszłości postąpić inaczej, może stanowić ocenę jego wcześniejszego zachowania albo twierdzenie, że wówczas obowiązywała go określona norma. Nie jest natomiast skierowaną do niego normą nakazującą dokonanie zachowania w przeszłości.

Ze względu na sposób określenia adresata wyróżnia się normy indywidualne i normy generalne.

Ze względu na charakter wyznaczonego zachowania wyróżnia się natomiast:

• normy konkretne – wyznaczające zachowanie niepowtarzalne;
• normy abstrakcyjne – wyznaczające zachowanie określonego rodzaju, zasadniczo mogące być realizowane wielokrotnie.

Podziały te są od siebie niezależne. Norma może być zatem:

• indywidualna i konkretna;
• indywidualna i abstrakcyjna;
• generalna i konkretna;
• generalna i abstrakcyjna.

Ze względu na relację między normodawcą a adresatem wyróżnia się również normy autonomiczne, które normodawca kieruje do siebie, oraz normy heteronomiczne, kierowane do innego podmiotu.

Norma postępowania może być wysłowiona na wiele sposobów. Jej charakteru nie przesądza użycie określonej formy gramatycznej.

W szczególności norma może przybierać:

• postać rozkaźnikową, np. „Zamknij drzwi!”;
• postać powinnościową, np. „A w okolicznościach O powinien uczynić Z”;
• postać deontyczną, wykorzystującą zwroty takie jak „jest obowiązany”, „ma obowiązek”, „jest nakazane” lub „jest zakazane”;
• postać językową, która na powierzchni ma charakter opisowy, lecz w danym kontekście służy przekazaniu normy.

Należy odróżniać normę postępowania od wypowiedzi, z której normę dopiero rekonstruuje się z uwzględnieniem kontekstu. Przykładowo sam okrzyk „Stój!” nie zawiera wyraźnego określenia wszystkich składników modelowej normy; adresat i okoliczności mogą być jednak ustalone z sytuacji, w której wypowiedź została sformułowana.

Normę postępowania należy odróżnić od zdania w sensie logicznym. Zdanie opisuje określony stan rzeczy i może być prawdziwe albo fałszywe. Norma postępowania nie opisuje rzeczywistości, lecz wyznacza adresatowi zachowanie i w tym ujęciu nie ma wartości logicznej.

Od samej normy trzeba zarazem odróżnić zdania o normie. Wypowiedź:

„Norma N obowiązuje w systemie prawnym S”

jest wypowiedzią metajęzykową opisującą normę i może być prawdziwa albo fałszywa. Nie jest normą postępowania.

Podobnie wypowiedź stwierdzająca, że określony czyn jest przez normę nakazany albo zakazany, jest zdaniem o kwalifikacji normatywnej tego czynu, a nie samą normą nakazującą albo zakazującą zachowania.

Norma postępowania różni się również od wypowiedzi oceniającej. Wypowiedź oceniająca wyraża aprobatę albo dezaprobatę określonego stanu rzeczy. Z dodatniej lub ujemnej oceny określonego zachowania nie wynika jeszcze sama przez się norma nakazująca albo zakazująca tego zachowania.

Od norm odróżnia się także wypowiedzi optatywne, wyrażające życzenie, aby określony stan rzeczy nastąpił. Życzenie, aby pewien rezultat został osiągnięty, nie określa jeszcze podmiotu, któremu nakazuje się podjęcie zachowania prowadzącego do tego rezultatu.

Norma postępowania różni się od dyrektywy celowościowej. Norma wyznacza obowiązek określonego zachowania, natomiast dyrektywa celowościowa wskazuje sposób postępowania ze względu na założony przez działającego cel.

Schemat dyrektywy celowościowej można przedstawić jako: „Jeżeli chcesz osiągnąć cel C, powinieneś w okolicznościach O postąpić w sposób Z”. Powinność wskazanego zachowania jest tu zależna od przyjęcia określonego celu, czego nie zakłada modelowa norma postępowania.

Normy postępowania należy również odróżnić od reguł sensu czynności konwencjonalnych. Reguła sensu wyznacza warunki rozpoznawania określonego zachowania jako czynności konwencjonalnej danego rodzaju, natomiast norma postępowania nakazuje albo zakazuje adresatowi określonego zachowania.

Ta sama czynność konwencjonalna może być przedmiotem regulacji normatywnej, ale reguła określająca, kiedy dana czynność została dokonana, i norma nakazująca albo zakazująca jej dokonania pełnią odmienne funkcje.

Samo sformułowanie normy postępowania nie przesądza o jej obowiązywaniu. W analizowanej tradycji teoretycznej wyróżnia się różne podstawy przypisywania normie mocy obowiązującej.

Mówi się w szczególności o:

• uzasadnieniu tetycznym – związanym z ustanowieniem albo uznaniem normy przez podmiot, którego szczególna pozycja społeczna, autorytet, moc albo kompetencja uzasadnia dawanie mu posłuchu;
• uzasadnieniu aksjologicznym – związanym z dodatnią oceną zachowania nakazanego albo jego skutków bądź ujemną oceną zachowania zakazanego albo jego skutków;
• obowiązywaniu behawioralnym – wiązanym ze społeczną skutecznością normy.

Są to odmienne podstawy wypowiedzi o obowiązywaniu normy i nie należy ich utożsamiać.

Gdy norma znajduje zastosowanie, jej adresat może zachować się zgodnie albo niezgodnie z wyznaczonym obowiązkiem.

Realizowanie normy polega na zachowaniu się w sposób przez nią wyznaczony. Przekroczenie normy polega na zachowaniu niezgodnym z jej nakazem lub zakazem.

O przestrzeganiu normy mówi się natomiast wtedy, gdy adresat świadomie zachowuje się w sposób zgodny z normą właśnie ze względu na tę normę. Każde przestrzeganie jest zatem realizowaniem normy, lecz nie każde realizowanie normy musi stanowić jej przestrzeganie.

Norma postępowania jest pojęciem szerszym niż norma prawna. Normami postępowania mogą być normy prawne, moralne, obyczajowe, organizacyjne i normy należące do innych systemów normatywnych.

O zakwalifikowaniu określonej normy postępowania jako normy prawnej decydują dodatkowe kryteria przyjmowane w danej koncepcji prawa i źródeł prawa. Sama struktura dyrektywalna normy nie wystarcza do uznania jej za normę prawną.

Normy prawnej nie należy utożsamiać z przepisem prawnym. Przepis jest jednostką tekstu prawnego, natomiast norma prawna jest normą postępowania rekonstruowaną z materiału prawnego zgodnie z przyjmowanymi regułami interpretacyjnymi.

Elementy jednej normy mogą być wysłowione w kilku przepisach, a jeden przepis może uczestniczyć w rekonstruowaniu więcej niż jednej normy. Z tego powodu gramatyczna postać pojedynczego przepisu nie musi odpowiadać modelowej strukturze normy postępowania.

Słowo „norma” występuje także w znaczeniach odmiennych od „normy postępowania”. Może oznaczać np. typowy albo przeciętny stan rzeczy, standard techniczny, ustalony wymiar lub wzorzec.

Normy postępowania nie należy zatem utożsamiać z regularnością zachowania. To, że określone zachowanie jest w danej społeczności częste, typowe albo utrwalone, stanowi stwierdzenie dotyczące faktów społecznych i samo w sobie nie jest normą postępowania.