Adam Urbanek (ur. 15 kwietnia 1928 w Krośnie, zm. 3 czerwca 2014 w Warszawie) – polski biolog ewolucyjny, paleontolog, paleozoolog. Honorowy Przewodniczący Komitetu „Człowiek i Środowisko” Polskiej Akademii Nauk.
Pracował w Instytucie Paleobiologii PAN, był członkiem Komitetu Biologii Ewolucyjnej i Teoretycznej PAN.
Życiorys
Urodził się w Krośnie jako syn kierownika ubezpieczalni społecznej i pielęgniarki. W 1941 ukończył okupacyjną szkołę powszechną. Edukację wznowił po zakończeniu bitwy o Krosno jesienią 1944. W 1946 zdał małą maturę i został laborantem w Pracowni Mikropaleontologicznej Instytutu Naftowego w Krośnie. W 1948 po uzyskaniu świadectwa dojrzałości w liceum ogólnokształcącym o profilu matematyczno-fizycznym podjął studia z biologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, które od 1949 kontynuował na Wydziale Geologii Uniwersytetu Warszawskiego. Trafił pod opiekę naukową Romana Kozłowskiego, badacza graptolitów. W 1951 został zastępcą asystenta w Zakładzie Paleozoologii, a w październiku 1952 obronił pracę magisterską poświęconą morfologii graptolitów. W 1955 podczas wizyty na Wszechzwiązkowej Akademii Nauk Rolniczych im. Lenina w Moskwie miał podczas spotkania z agrobiologiem Trofimem Łysenką przewodzić krytyce jego tez.
W 1956 lub 1957 obronił na Wydziale Geologii UW doktorat, a w 1960 uzyskał tam habilitację. W 1957 przebywał na stażu naukowym na Uniwersytecie w Cambridge pod opieką Olivera Bulmana, w 1971–1972 – w Smithsonian Institution w Waszyngtonie, w 1983 – w Uppsali, a w 1987 – w Muzeum Historii Naturalnej w Chicago (1987). Uczestnik polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych (1963–1971) oraz polskich wypraw antarktycznych (1978–1986).
Członek korespondencyjny PAN od 1973, członek rzeczywisty – od 1983; członek Prezydium PAN w latach 1975–1989, 1993–1998, sekretarz Wydziału II – Nauk Biologicznych PAN w latach 1975–1986, wiceprezes PAN w latach 1987–1989. Profesor zwyczajny, dr nauk geologicznych, od 1994 członek zagraniczny Rosyjskiej Akademii Nauk.
Członek Rady Naukowej Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, przewodniczący w latach 1990–2002. Był przewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Paleobiologii im. Romana Kozłowskiego PAN oraz zastępcą przewodniczącego Rady Upowszechniania Nauki przy Prezydium PAN. W latach 1997–1999 był Stałym Przedstawicielem PAN przy Rosyjskiej Akademii Nauk, kierując Stacją Naukową PAN w Moskwie.
Członek Międzynarodowego Stowarzyszenia Paleontologicznego (IPA), przewodniczący Grupy Badań nad Graptolitami w latach 1975-1978; członek Międzynarodowej Unii Nauk Biologicznych (IUBS), członek Komitetu Wykonawczego w latach 1988–1991. Członek zwyczajny Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Wydział IV Nauk Biologicznych.
Członek Rady Fundacji „Natura optima dux”, której nadrzędnym celem jest utworzenie Muzeum Historii Naturalnej w Warszawie.
Członek redakcji czasopisma „Paleontological Journal”.
Pochowany na cmentarzu Powązki Wojskowe w Warszawie (kwatera B40-1-5).
Działalność społeczna
Współsygnatariusz listu otwartego naukowców polskich do Prezesa Rady Ministrów Jarosława Kaczyńskiego w związku z obroną nauczania teorii ewolucji.
Członek Komitetu Honorowego Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów. Sygnatariusz Internetowej Listy Ateistów i Agnostyków.
W latach 1981–1982 był prezesem Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika.
Książki
- Monograptidae z głazów narzutowych Polski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958.
- Zagadka najstarszych śladów życia na Ziemi, Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa 1966.
- Zasady nauki o ewolucji (z Leszkiem Kuźnickim), 2 t., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967–1970.
- Rewolucja naukowa w biologii, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973.
- Jedno istnieje tylko zwierzę… Myśli przewodnie biologii porównawczej, red. Karol Sabath, Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2007.
Nagrody i wyróżnienia
- 1976 – Nagroda Państwowa I stopnia
- 1985 – Nagroda „Problemów”
- Medal PAN im. Mikołaja Kopernika
- 1997 – Nagroda Prezesa Rady Ministrów za serię monografii zawierających wyniki badań nad sylurskimi graptolitami
- 2002 – Medal Uniwersytetu Warszawskiego (jako pracownik Wydziału Geologii)
- 2002 – Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
Życie prywatne
Był ojcem językoznawczyni Doroty Urbanek.
