TauTau de (Araneae) sandima arthropods donyi kasam yinzayin ma, shi donyi tiyi nza usku ma, chelicerae donyi fangs nza du raksa sum suwudin ma, [2] kuru spinnerets donyi silk sutuluyin ma. Sandidə tartip arachnidsbe kurawo kuru sandima kəntulurmiwo nəmngəwu alauwa jilitiloaben suro tartipwa alaube sammason.[4][5] Spidersdə dunya sammason continent sammason təbandin Antarctica dawunbaro, kuru nasha cidibe sammason mbeji. Kǝntawu Januarybe saa 2026 lan, jili spiderbe 53,680 suro fatowa 139ben ilmuwu taxonomybeye ruwozana.[1] Sonyayi, gashiptə mbeji kate ilmuwu kimiyabe kəla futu yalla sodə'a yaktinben, yaktə gade-gade 20 ma kozəna suro saa 1900yen shawari təna.[6]
Nasha tiyi lan, kǝriwuwa (arachnids samma so yeyi) arthropods gade gade, nasha tiyi be du tagmata indiro kǝltǝna, cephalothorax awu prosoma, a opisthosoma, awu suro, kuru kǝltǝna, pedicel gana laa. Son yaye, kǝrma dǝro shaida donyi paleontologiya ye awu embryologiya ye so bawo kǝla spider so dǝ ngaltema thorax gade gade ro yakkata, kambiwu donyi kalma cephalothorax ye du, ma'ananzǝ fused cephalon (kǝla) a thorax a. Adǝgai lan, kambiwuwa kǝla kalma "abdomen" lan faidatǝben tǝdin, sau shi opisthosoma spider sammasobe suronzǝn karǝgǝ-a kuru nasha yintǝbe-a mbeji, nasha surobedǝa gade.[7]
Kuli yedei gənyi, spider də antennae nzə ba. Samma son, karapka donyi kureye dǝ dawun baro, Mesothelae, spider so dǝ sandima tartip zar tiyiye donyi arthropods samma son, ganglia nza samma so cephalothorax lan kǝllata. Arthropods nguwu so yeyi gǝnyi, spider so dǝ tiyi nza lan muscle extensor ye bawo kuru sandiya hydraulic pressure lan sǝtayin.
Suronza lan appendages mbeji, spinnerets ro faltǝna shi donyi silk glands arakkǝ lan sutuluyin ma. Shi spider websdǝ zaumaro gade-gade nǝmkuranza-a, zadǝnza-a kuru nǝmngǝwu zawa faidatǝna-a. Kərmadə alamaram shi spiral orb webdə waneye jili buroye fal, kuru spiderdəwo cobwebs tangled sətandində ngəwu kuru nəmgade-gade orb-weaver spiderbedəga kozəna. Arachnids donyi silk sǝtandinma (Uraraneida) dǝ zaman Devonian yen bayanzana, saa miliyon 386 kozǝna lan, amma dabbawa anyi spinnerets bawo. Spider jireyedə suro kawuwa Carboniferousben təbandəna saa miliyon 318 səta 299ro saadənan kuru sandidə zauro samun shidonyi zaman kurebedəa, shi Mesothelaedə. Karapka donyi kǝskaye zaman be du, Mygalomorphae a Araneomorphae, buro salak lan bayanzana, saa miliyon 200 kozǝna lan.
Jili alagǝwa Bagheera kiplingi dǝ sha herbivorous ro bayantǝna saa 2008 lan,[8] amma jili alagǝwa gade nowata samma so sandima predators wo, nguwuso kuli-a kuru spider-a gade so-a, amma jili alagǝwa kura-a ngudowa-a kuru gorjama-a zamzayin. Ta'adir ton miliyon 25 yeyi spider ye ton miliyon 400-800 ro saa woson cejin.[9] Spiders də duluwuwa kada faidata awo zamzayin: suro webs sticky yen zamzayin, sticky bolas lan zamzayin, awo zamzayin dəga nganzazayin, au sha cidiro zuzayin. Kamboso barama sodə vibration lan asuzayin, amma barama sodə kurunza zauro ngəla kuru barama genus Portia yedə alamaram hangalye fəlezayin futu nzundunza kartəyen kuru raktənza bəlin tandolan. Kuli spidersbedə zauro kəpkata awoa cibbu gotəro, adə nankaro kəmbunzadə enzymes digestivebe lan njiro sadin. Sandiye kuru kǝmbu gǝrzayin cidiya pedipalps nzaben, sau arachnids dǝ tiyinzǝn mandibles donyi crustaceans a kuru kuliwa ye mbeji dǝ bawo.
Kamuwadəye sandiya kəmburo katəro, sandidə zauro kura, spider kongadə kəlanza'a kamanzaro asuzayin ada'a nəmkam kəltəye tuskaatalan. Kongawa alauwa jilitiloa ngəwuso nəmkam ganalan kənəngazayin, ngəwusoro kənənganza ganadə shima dazə. Kamuwadǝ ngǝwul silkbe sandin, falnzawoso suronzǝn ngǝwul yer kada mbeji. Kamuwa jili kadaye tadanzaro cistayin, misallo goza nazariro au kumbu yedatalan. Jili alawuwa gana laadə naptəram jamabe, nəmkam ndikate jamabe garzayin shidoni ndaran yaye am ganalan səta 50,000ro saadənadə. Hal naptəram jamabedə kasattə baalan səta, alama kajim kamu kwazənayeyi, bara kəlakəlbe-a kəmbu yayaktə-aro saadəna. Kambowo kǝriwube dǝ saa indiro kǝnǝngatǝyin yayi, tarantulas a kuru kǝrǝnno mygalomorph gade so dǝ saa 20 ma kozǝnaro kǝnǝngatǝyin.
Sum jiliwa gana laayedə amsoro tajirwa yaye, ilmuwu kimiyabe kərmadə kulashi sadin kəla sum spiderbe kurunro faidatəben kuru kurun kuli yezobe bannajinbaro. Silk spiderbedə kəltəram kambai-a, duno-a nəmkərawu-a suwudin karewa tandobe-a kozəna, kuru silk spiderbedə dabbawa mammals-a kəskawa-aro təkkəna sandi anyi cidaram silkbero faidatinwaro kururo. Dalil halnza kadaye səkə, spider sodə alamawa nowata ro walzana suro nzundu-a kuru hawar-ayen, alamawa kəltəwa kanadi-a, nəmzalum-a dunowa awowa bəlin-aye. Ritə donyi kǝla kǝriwu ye dǝ shiro arachnophobia gultin.
